بیان فلسفی است، نه اینکه بینشش هم بینش فلسفی است. بینش، بینش اشراقی است منتها بعدها به بیان فیلسوفانه درآوردهاند که عرض کردیم کسی که این کار را در جهان اسلام کرد و دیگران دنبال او را گرفتند، محیی الدین عربی است؛ از زمان اوست که جهان بینی اشراقی و معنوی عرفانی یک نوع بیان فلسفی پیدا کرد. اکنون ما اصول جهان بینی عرفانی را عرض میکنیم.

اصول جهان بینی عرفانی

محور جهان بینی عرفانی «وحدت وجود» است. این نکته را مخصوصاً توجه بفرمایید (این اشتباه را خیلیها کردهاند): چون بیان فلسفی وحدت وجود در دورههای متأخرتر پیدا شده (همانطور که عرض کردم به وسیله محیی الدین و شاگردانش پیدا شد یعنی قبلًا نامی از وحدت وجود و از این اصطلاح در میان عرفا نبود) بعضی خیال کردهاند که در عرفان قبل از محیی الدین اصلًا وحدت وجود نبوده و به قول برخی وحدت شهود بوده نه وحدت وجود، وحدت وجود اساساً یک فکری است که بعدها پیدا شده.

ولی این درست نیست، قبل از محیی الدین هم وحدت وجود بوده منتها به نام «وحدت وجود» نبوده، عرفای دیگر آن را به بیان دیگر ذکر میکردند بدون آنکه نام «وحدت وجود» به آن بدهند، نه صرف وحدت شهود است و نه [با نام] وحدت وجود، منتها وحدت وجود بیان فلسفی همان مطلبی است که اینها از قدیم در بینشهای خودشان به آن معتقد بودهاند، که این خودش یک داستانی است اگر بخواهیم با کسانی که چنین خیالی کردهاند بحث کنیم. مثلًا عطار تحت تأثیر محیی الدین نیست چون تقریباً معاصر با محیی الدین است و شاید کمی جلوتر از محیی الدین باشد و به فرض اینکه معاصر با محیی الدین باشد، فلسفه و فکر محیی الدین به او