آمدهاند به توجیه و تأویل شعرهایش پرداختهاند؛ نه، شعر حافظ همین است، باطن و ظاهرش همین است. اولًا شعر او جدی است نه تخیل و شعر به معنای منطقی (برخلاف نظر اول) و ثانیاً یک گونه و یکدست است از اول تا آخر (برخلاف نظر امثال براون که میگویند در حالات مختلفِ خودش گفته و برخلاف نظر کسی که گفته است در دو دوره از عمرش این شعرها را گفته)؛ همه یکدست است و مقصود هم همین است.

یک وقت مقالهای- گویا در اطلاعات- خواندم. آقای محیط طباطبایی مقالهای نوشته بودند تحت عنوان اینکه: چه اصراری هست بر اینکه ما حافظ را بیدین بدانیم؟ بعد شواهد و ادلّهای تاریخی ذکر کرده بودند که اینجور نبوده و اصلًا تاریخ زمان حافظ او را یک مرد متدین میشناسد، و ایشان معتقد است که حافظ را در عصر خودش و عصرهای بعد شیعه هم میدانستند. یکی دو روز بعد دیدیم که یک نفر از همین نویسندگان مجلات، مقالهای نوشته و عکس خودش را هم چاپ کرده- که حافظ اگر آن عکس را میدید وحشت میکرد!- که ارزش حافظ در همین عصیان حافظ است، در همین است که اصلًا پایبند اصول و مقررات زمان خودش- و به قول او عادات زمان- نبوده؛ تمام ارزش حافظ در همین پشت پا زدن به اینها بوده است.

در این زمینه هم کتاب خیلی نوشتهاند (فعلًا نمیخواهم اسمی ببرم، لزومی هم ندارد)، مقاله خیلی نوشتهاند، در مجلاتْ زیاد راجع به حافظ بحث کردهاند و همه قضاوتها هم در همین زمینه بوده است.

فرضیه پنجم : اشعار حافظ یکدست است و همه عارفانه است

نظر دیگر این است که شعر حافظ از اول تا آخر یکدست است و همه هم عارفانه است و تمام آن شعرهایی هم که در کمال صراحت در زمینههای