کمتر اهل این حرفها هستند که شیخ و استاد مطرح باشد و استادشان را نشان بدهند. بسا هست که اینها را در زمان خودشان هیچ کس نمیشناخته است که دارای عالیترین مقامات عرفان هستند؛ حتی همسایه خانهاش، زنش، بچهاش، شاگردانش نمیدانستهاند که این بالاترین مقامات عرفان را دارد، ولی واقعاً داشته، فقط همان معلم خاصش او را میشناخته، از غیر او همیشه پنهان بوده؛ و من یک قرینهای هم پیدا کردهام که بعد ان شاء اللَّه خواهم گفت:

حافظ یک مدتی کوشش کرده که به اهتمام خودش، یعنی بدون استاد و معلم و مربی، این راه را طی کند. بعد که سالها زحمت میکشد، خون جگر میخورد و حتی به یک سلسله مکاشفات نائل میشود، میرسد به آنجا که نه، بدون «دلیل راه» امکان ندارد. میگوید که چنین کردیم و نشد، چنان کردیم نشد؛ آخرش میگوید که بدون دلیل راه اهتمام کردیم و نشد. معلوم میشود مدتی اینجور بوده، ولی بعد مسلّم دلیل راه پیدا کرده است.

خوب، این هم خودش یک قرینهای است که حافظ اگر یک کسی میبود که در زمان خودش خرقهای داشت و کلاه چند ترکی و از این حرفها، مسلّم شیخش هم معروف و شناخته بود و میگفتند [او شاگرد فلان شیخ بوده است.].

کسانی که حافظ را در زمان خودش یا نزدیک به زمان خودش توصیف کرده و القابی برایش ذکر کردهاند، نه لقب شاعری به او دادهاند و نه لقب عرفانی، بلکه گویی اصلًا یک فقیهی را، یک حکیمی را، یک ادیبی را دارند تعریف میکنند، تمام عناوین هست جز این گونه عناوین. البته این نکته را دیگران توجه کردهاند، مرحوم شیخ محمدخان قزوینی در مقدمهای که بر دیوان حافظ نوشته این نکته را ذکر کرده است. میدانید که دیوان حافظ را اول بار شخصی از معاصران و ظاهراً از همشاگردیهای حافظ- که