پس، از این بیان روشن شد که برخی از این مفاهیم ششگانه «مهیت» می‌باشد، مانند سیاهی و سفیدی که از واقعیت خارجی حکایت می‌کنند یعنی خود همان خارجند با این فرق که منشأ آثار نیستند.

و برخی دیگر مهیت نیستند زیرا از یک امر ذهنی حکایت می‌کنند که با واقعیت خودش با امور ذهنیه متحد است و آن واقعیت «حکم» است که یک واقعیت دو جانبه است و به واسطه وی ما می‌توانیم یک نوع راهی به خارج از ذهن پیدا کنیم. پس این گونه مفاهیم اگر چه مهیت و حاکی از خارج نیستند ولی یک نوع وصف حکایت برای آنها اثبات نموده و اعتبار کاشفیت و بیرون نمایی را به آنها می‌دهیم و از همین روی نام «اعتباری» روی آنها می‌گذاریم ١.

از بیان گذشته نتیجه گرفته می‌شود که: اولًا ادراکات منقسم می‌شوند به دو قسم: تصور، حکم؛ و این همان تقسیم ادراک است به تصور و تصدیق که در مقاله ٤ گذشت؛ و ثانیاً مفاهیم تصوریه (ادراکات تصوری) منقسم می‌شوند به دو قسم:

مهیات، اعتباریات.

به آغاز سخن بر می‌گردیم‌

و از سوی دیگر چنانکه گفته شد نفس ما و قوای نفسانی و افعال نفسانی ما پیش ما حاضر بوده و با علم حضوری معلوم می‌باشند و قوه مدرکه ما با آنها اتصال و

حسب نحوه وجود خود (نه به تبع مکشوف) از سایر نفسانیات امتیاز دارد و از آن جنبه است که به آن، نام «اقرار» و «اذعان» و «حکم» می‌دهیم و از آن جنبه، فعلی است نفسانی که صورت امر خارجی نیست و در ردیف سایر امور نفسانی قرار می‌گیرد.

محققین منطقیین این عمل خاص را از جنبه اول که انفعالی و حصولی و ذهنی است «تصدیق» می‌نامند و از جنبه دوم که فعلی و حضوری و غیر ذهنی است «حکم» می‌نامند و از جنبه اول است که قابل تعبیر لفظی است و با کلمه «است» به تعبیر در می‌آید.

[١]. این اعتباریات را که اعتباریات فلسفی و انتزاعی است با اعتباریات اجتماعی و اخلاقی که در مقاله ٦ بیان می‌شود و صرفاً قرار دادی است نباید اشتباه کرد.