وصف مزبور (تغییر) مخصوص به یک سلسله ویژه‌ای از معلومات و ادراکات است که مطابق خارجی آنها اجزاء اجتماعی است که خودمان به وجود می‌آوریم و ناچار با تغییراتی که خودمان در اجزاء و شرایط اجتماع ایجادی خودمان می‌دهیم ادراکات ویژه آنها تغییر می‌پذیرند.

اما یک سلسله ادراکاتی که مطابق آنها خارج از ظرف اجتماع می‌باشد و با فرض وجود و عدم انسان مجتمع یا هر جانور زنده اجتماعی به وصف تحقق و وجود موصوفند یعنی بود و نبود حیوان مدرک در واقعیت آنها مؤثر نمی‌باشد آنها با اختلاف محیط زندگی و تربیت و تلقین اختلاف پیدا نمی‌کنند.

توضیح کامل این مطلب به بیان مبسوط تری نیازمند است که در مواد علوم و ادراکات از طریقه دیگر و راه تازه‌تری به جستجو و بررسی پرداخته و علوم و ادراکات حقیقی و اعتباری را مورد بحث و کنجکاوی قرار داده و کیفیت مطابقت آنها را با خارج خود و خواص دیگرشان را روشن سازیم و از این روی ناچاریم در همین جا این مقاله را خاتمه داده و مقاله دیگری را آغاز کنیم.

مسائلی که این مقاله به ثبوت آنها پرداخته به شرح زیر است:

(١). هر علم حصولی در مورد خود یک علم حضوری دارد.

(٢). ما به نفس خود و قوا و افعال ادراکی خود و همچنین به نحوی به محسوسات اوّلی خود علم حضوری داریم و هر علم حصولی از این علوم حضوریه سرچشمه می‌گیرد.

(٣). علوم و ادراکات منقسم می‌شوند به تصورات و تصدیقات، و تصورات منقسم می‌شوند به دو قسم: مهیات و اعتباریات.

(٤). در مورد مهیات، کنه معلوم بر ما معلوم است.

(٥). مفاهیم اعتباریه پس از مهیات، معلومند.

(٦). مفاهیم اعتباریه را ابتداً با «نسبت» و پس از آن با «معنای مستقل» به دست می‌آوریم و در همه حال حکایت آنها از خارج بالعرض می‌باشد.

(٧). مقدار زیادی از تصورات به حسب حقیقت، قضیه هستند و بالعکس.

(٨). انقسام به سوی حقیقت و اعتبار چنانکه در تصور هست در تصدیق نیز هست.

(٩). مفاهیم، کثرت و انقسام دیگری از راه بساطت و ترکب دارند.

١٠. مهیات را به وسیله تحدید منطقی باید شناخت.