را دارند عیناً مانند پدر و مادر و فرزند یا مانند درخت و میوه، اصول مادی ساختمان «فرع» در وجود «اصل» محفوظ و با صورت تازه از اصل خود جدا گشته و پدیده تازه‌

می‌خواهیم وارد بیان آن بشویم مربوط به «تصدیقات» است یعنی مربوط به «احکامی» است که ذهن در مورد تصوراتی که برایش از راه حس یا راه دیگر پیدا می‌شود صادر می‌کند و این مسأله صرفاً جنبه «منطقی» دارد و راه حکما را در باب تعقل و ارزش استدلال عقلی از یکدیگر جدا می‌سازد. این دو مسأله چندان ارتباطی با یکدیگر ندارد هر چند نویسندگان جدید خلط مبحث کرده‌اند و معمولًا دیده می‌شود تحت عنوان «امپیریسم (empirism( )مسلک تجربی) و «راسیونالیسم (rationalism( )مسلک عقلی) مطالب را در هم آمیخته‌اند و همین خلط مبحث بین این دو مسأله موجب شده است که مطلب در حد ابهام باقی بماند. ما برای اولین بار ایندو را از یکدیگر تفکیک می‌کنیم و برای جلوگیری از اشتباه لفظی اختلاف نظر در مسأله اول را که در مورد تصورات است و جنبه علم النفسی دارد به نام «حسی و عقلی» و اختلاف نظر در مسأله دوم را که در مورد تصدیقات است و جنبه منطقی دارد به نام «تعقلی و تجربی» خوانده و می‌خوانیم. نظریه حکمای مشرق و حکمای مغرب و نظریه مخصوص این مقاله در مورد مسأله اول قبلًا بیان شد و اکنون نوبت آن رسیده است که به مسأله دوم بپردازیم و اختلاف نظر منطق تجربی و منطق تعقلی را شرح دهیم. در این مسأله تا کنون تحقیق کافی و بی‌نیاز کننده‌ای نشده است و مخصوصاً طرفداران منطق تعقلی در هیچ جا در صدد بیان مبسوط و مشروح و بی‌نیاز کننده‌ای بر نیامده‌اند. ما با استفاده از اشارات و بیانهای اجمالی که کسانی مانند ابن سینا و خواجه نصیرالدین طوسی و صدرالمتألهین و سایر طرفداران منطق تعقلی در این باب کرده‌اند و آنچه خود در این جهت فکر کرده‌ایم نظریه منطق تعقلی را تشریح و از آن دفاع می‌کنیم.

اختلاف نظر تعقلی و تجربی در لزوم تجربه یا تعقل نیست. نه منطق تعقلی تأثیر عظیم و شگرف تجربه را در تحقیقات علمی منکر است و نه منطق تجربی تعقل و تفکر را که عمل ذهن است لغو و بی‌ثمر می‌داند. اختلاف در قوانین و مقیاسهای‌