مديريت و فرماندهى در اسلام - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٠٥ - اين نكات در رابطه با جنگ احزاب قابل توجّه است

بود؛ و طبعاً مدّت قابل توجّهى وقت لازم داشت؛ ولى جالب اين كه پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم پيش بينى‌هاى لازم را چنان كرده بود كه سه روز قبل از رسيدن لشگر كفر به مدينه، كار حفر خندق پايان گرفته بود به طورى كه وقتى لشگر قريش آن را ديدند، سخت در حيرت و شگفتى فرو رفتند.

٣- ثبات و پايدارى پيامبر و لشگر اسلام عليرغم گرسنگى شديد و كمبود موادّ غذائى از يك سو، و بدى اوضاع جوّى از سوى ديگر، بزرگترين اثر را در بازگشت احزاب داشت؛ زيرا قادر نبودند كه با موقعيّت هجوم نظامى سريع، كار سپاه اسلام را يكسره كنند؛ بلكه در جاى خود نزديك يك ماه تمام باقى ماندند، بدون هيچ فعّاليّت جنگى قابل ملاحظه‌اى! اگر بر اين مشكلات اين را بيفرائيم كه قبائل عرب به عمليّات نظامى طولانى و فرسايشى عادت نداشتند، بلكه قدرتشان در حركات آنى و گريز سريع بود؛ خواهيم دانست ناراحتى شديد احزاب از طول مدّت محاصره و آثار مربوط بدان امرى طبيعى بود.

٤- جلوگيرى مسلمانان، از گروه از خود گذشته احزاب و سوارانى كه سعى داشته از جاى تنگ خندق بگذرند، اثر شديدى در ايجاد ترس و رعب و از بين بردن مقاصد خصمانه آنها داشت؛ زيرا يقين كردند كه اين گونه از خود گذشتگى در هر حال بى‌نتيجه است.

٥- گشتيهايى را كه پيامبر اسلام وظيفه دقيق نگهبانى نظامى را به عهده آنها نهاده بود، در اين جنگ سهم مهمّى داشتند؛ و نقش‌شان در خنثى كردن اين هجوم بى‌سابقه، قابل توجّه بود.

٦- «نعيم بن مسعود» براى نفاق افكنى در لشگر كفر كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم او را به آن مأمور كرده بود، نقش بزرگى در ضعف سپاه احزاب و ايجاد اختلاف ميان آنها داشت؛ و اين پيش آمد اهمّيّت جنگ روانى را در برابر نبرد مسلّحانه كاملًا آشكار مى‌سازد.

٧- انسجام و هماهنگى لشگر اسلام و انضباط آنان، و اطاعت از رهبرشان اثر بسيار