مديريت و فرماندهى در اسلام - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٠٤ - اين نكات در رابطه با جنگ احزاب قابل توجّه است

پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم دقيقاً به اين امر توجّه داشت.

٢- مسأله حفر خندق كه به پيشنهاد «سلمان فارسى» صورت گرفت‌ [١] در جزيرة العرب سابقه نداشت؛ و از لحاظ نظامى و روانى حائز اهمّيّت بود؛ و ضربه‌اى براى احزاب شرك.

امروز از مشخّصات خندق، اطّلاعات زيادى در دست نداريم؛ مورّخان نوشته‌اند پهناى آن به قدرى بود كه سواران دشمن نتوانند با پرش از آن بگذرند، عمق آن نيز به اندازه‌اى بود كه اگر كسى وارد آن مى‌شد به آسانى نمى‌توانست از سوى مقابل بيرون آيد.

به علاوه، تسلّط تيراندازان اسلام بر منطقه خندق، به آنها امكان مى‌داد كه اگر كسى قصد عبور داشت او را در همان وسط خندق هدف قرار دهند.

مديريّت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم در امر حفر اين خندق بسيار جالب بود؛ هر ده نفر را مأمور حفر ٤٠ ذراع (حدود ٢٠ متر) از خندق كرده بود؛ و خود نيز شخصاً با آنها همكارى مى‌كرد؛ [٢] و با توجّه به اين كه عدد لشگر اسلام طبق مشهور بالغ بر «سه هزار نفر» بود، طول مجموع خندق را بعضى دوازده هزار ذراع (تقريباً شش هزار متر) تخمين زده‌اند؛ و به گفته برخى از مورّخان، حفر خندق در شش روز به انجام رسيد. [٣]

از ابن هشام نقل شده است كه مسلمانان روزها به كار حفر خندق سرگرم بودند و شبها به خانه‌هاى خود باز مى‌گشتند؛ امّا رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم روى يكى از تپّه‌ها چادر زده بود، و شبها نيز در همانجا به سر مى‌برد؛ و در همين محل بود كه به ياد اين سابقه «مسجد ذناب» ساخته شد. [٤]

بايد اعتراف كرد كه با وسائل ابتدائى آن روز، حفر چنين خندقى بسيار طاقتفرسا

[١]- سيره حلبى، ج ٢، ص ٣٣١، طبع مصر- سيره ابن هشام، ج ٣، ص ٢٣٥.

[٢]- تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ٥٠، چاپ بيروت.

[٣]- طبقات، ج ٢، ص ٦٧، طبع بيروت.

[٤]- تاريخ پيامبر اسلام، دكتر محمد ابراهيم آيتى، ص ٣٨٢، چاپ دانشگاه تهران.