غنچه هاي شرم - پسنديده، عباس - الصفحة ٥٩
تدبير ديگر ، استفاده از «تأخير زمانى» است . اگر در اجتماعى مثل مسجد ، زن و مردْ حضور دارند ، هنگام خروج ، مى توان با استفاده از تأخير زمانى ، مانع اختلاط شد و زمانِ در ديد قرار گرفتن زنان را كاهش داد . وقتى نماز رسول خدا تمام مى شد ، مردها قدرى صبر كرده ، از جا حركت نمى كردند ، تا زنان از مسجد خارج شوند . [١] تدبير ديگر ، «تأخّر مكانى» است . قرار گرفتن زنان در پشت سرِ مردان ، آنان را از ديد آنان ، دور نگه مى دارد . وقتى رسول خدا شنيدند كه در راه ها و مسيرها ، زنان و مردان به صورت مختلط حركت مى كنند ، توصيه كردند كه زنان ، پشت سرِ مردان حركت نمايند . [٢] حضرت موسى عليه السلام نيز پشت سرِ دختر شعيب عليه السلام حركت نكرد و از وى خواست كه او را در يافتن مسير ، با پرتاب سنگ ، راهنمايى كند . [٣] تدبير ديگر ، «حركت از كنار راه» است . وسط راه ها معمولاً دو ويژگى دارد : يكى شلوغ بودن و ديگرى در ديد بودن . شلوغى ممكن است سبب برخورد زن و مرد نامحرم با يكديگر شود و لذا حركت از كنار مسير ـ كه معمولاً خلوت تر است ـ راه مناسبى براى جلوگيرى از اين پيشامد است . همچنين حركت زن از وسط مسير ، ممكن است او را بيشتر در ديد نامحرم قرار دهد . به همين جهت ، رسول خدا فرموده است : ميانه راه براى زنان نيست ؛ بلكه بايد از كنار ديوار و جاده حركت كنند . [٤]
[١] صحيح البخارى ، ج ١ ، ص ٢٠٣ .[٢] ابو سعيد انصارى شنيده كه وقتى رسول خدا از مسجد خارج شد و اختلاط مردان و زنان را در راه ديد ، به زنان فرمود : «عقب برويد ؛ زيرا وسط راه براى شما نيست ؛ بر شما باد به حركت در كنار راه . پس از آن ، زنان از كنار ديوارها حركت مى كردند به گونه اى كه لباسشان به ديوار كشيده مى شد» . (سنن أبى داوود ، ج ٤ ، ص ٣٦٩ ، ح ٥٢٧٢)[٣] كتاب من لايحضره الفقيه ، ج ٤ ، ص ١٩ (ح ٤٩٧٤) .[٤] الكافى ، ج ٥ ، ص ٥١٨ ـ ٥١٩ . همين سخن از امام كاظم عليه السلام نيز نقل شده است : كتاب من لايحضره الفقيه ، ج ٣ ، ص ٥٦١ (ح ٤٩٢٧) .