نماید و از این تمثل احساسی نتیجه عملی گرفته شود؛ مثلًا رخسار ماه را تصور نموده و احساس درونی تازه را به روی احساس مهر آمیزی که نسبت به معشوقه داریم گذاشته و آتش مهر را تیزتر کنیم یا اندام مهیب و جرأت و صلابت شیر را اندیشیده و احساسات تازه را به سیمای خیالی مردی جنگجو بار نموده و موقعیت‌

و اما «تمثیل» نوعی خاص از همان تشبیه اصطلاحی است که گفتیم و آن این است که وضع خاص و کیفیت مخصوصی که از اجتماع و ارتباط اموری چند حاصل می‌شود تشبیه شود به وضع خاص و کیفیت مخصوصی که از اجتماع و ارتباط چند چیز دیگر حاصل می‌شود، مانند تشبیه وضع و کیفیت مخصوصی که از نشستن قطرات شبنم بر برگ گل سرخ پدید می‌آید به وضع و کیفیت مخصوصی که از جمع شدن دانه‌های عرق بر چهره شاهدی خشمگین پدید می‌آید در این شعر شیخ:

اول اردیبهشت ماه جلالی‌		بلبل گوینده بر منابر قضبان‌
بر گل سرخ از نم اوفتاده لئآلی‌		همچو عرق بر عذار شاهد غضبان‌

و مانند تشبیه حالت دل سخت معشوق و اشک عاشق- که فقط اشک فراوان عاشق می‌تواند دل سخت معشوق را تکان بدهد و تسلیم کند- به حالت سنگهای صحرا و سیل، که فقط سیل می‌تواند آن سنگها را از جا بکند و تا لب دریا بغلطاند، در این شعر خواجه:

دل سنگین تو را اشک من آورد به راه‌		سنگ را سیل تواند به لب دریا برد

و البته هر یک از تشبیه و استعاره اقسام و انواع متعددی دارد، طالبین باید به کتب فن بلاغت مراجعه کنند.

چیزی که تذکرش در اینجا لازم است این است که تشبیه ساده اختصاص ندارد به مورد اعتباریات و تخیلات شاعرانه بلکه در مقام بیان حقایق و مسائل نظری نیز می‌توان از آن استفاده کرد مثل اینکه وقتی که می‌خواهیم در درس جغرافی شکل کروی زمین و فرورفتگیهای قطبین را به آسانی به شاگرد تعلیم دهیم زمین را تشبیه می‌کنیم به یک سیب که هم کروی شکل است و هم در دو طرف فرو رفتگی دارد؛ و اما تشبیه بلیغ و استعاره و تمثیل اختصاص دارد به تخیلات شاعرانه و اعتباریات.