إلى غير ذلك از امورى كه از لوازم كلام استفاده شود كه مربوط به تفسير به هيچ وجه نيست . علاوه بر آن كه در تفسير به رأى نيز كلامى است ، كه شايد آن غير مربوط به آيات معارف و علوم عقليّه كه موافق موازين برهانيّه است و آيات اخلاقيّه كه عقل را در آن مدخليّت است باشد ، زيرا كه اين تفاسير مطابق با برهان متين عقلى يا اعتبارات واضحهء عقليّه است ، كه اگر ظاهرى بر خلاف آنها باشد لازم است آن را از آن ظاهر مصروف نمود . مثلا ، در كريمهء شريفهء وَجاءَ رَبُّكَ ٨٩ : ٢٢ [١] و الرَّحمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى ٢٠ : ٥ [٢] كه فهم عرفى مخالف با برهان است ، ردّ اين ظاهر و تفسير مطابق با برهان تفسير به رأى نيست و به هيچ وجه ممنوع نخواهد بود .
پس ، محتمل است ، بلكه مظنون است ، كه تفسير به رأى راجع به آيات احكام باشد كه دست آراء و عقول از آن كوتاه است ، و به صرف تعبّد و انقياد از خزّان وحى و مهابط ملائكة اللَّه بايد اخذ كرد ، چنانچه اكثر روايات شريفه در اين باب در مقابل فقهاء عامّه كه دين خدا را با عقول خود و مقايسات مىخواستند بفهمند وارد شده است . و اين كه در بعضى روايات شريفه است كه ليس شيء أبعد من عقول الرّجال من تفسير القرآن . [٣] و هم چنين روايت شريفه كه مىفرمايد : دين اللَّه لا يصاب بالعقول ، [٤] شهادت دهد بر اينكه مقصود از « دين اللَّه » احكام تعبّديّهء دين است ، و الا باب اثبات صانع و توحيد و تقديس و اثبات معاد و نبوّت ، بلكه مطلق معارف ، حقّ طلق عقول و از مختصّات آن است . و اگر در كلام بعضى محدثين عالى مقام وارد شده است كه در اثبات توحيد اعتماد بر دليل نقلى است ، از غرائب امور بلكه از مصيباتى

[١] - « و آمد پروردگارت . . . » ( فجر - ٢٢ ) .
[٢] - « ( خداى ) رحمن بر عرش استيلا يافت . » ( طه - ٥ ) .
[٣] - « عقل دورترين چيز از تفسير قرآن است . » بحار الانوار ، ج ٨٩ ، ص ٩٥ ، « كتاب القرآن » ، باب ٨ ، حديث ٤٨ . از تفسير عياشى ، ج ١ ، ص ١٢ . .
[٤] - « دين خدا را با عقلها نتوان يافت . » بحار الانوار ، ج ٢ ، ص ٣٠٣ ، « كتاب العلم » ، حديث ٤١ . از اكمال الدّين . .