كه ظاهر بالذّات و هر ظهورى پرتو ظهور او است ، بكلى غافل هستيم ، آنها از عالم و هر چه در او است غافل و به حق و جمال جميل او مشغولند . و در روايت است كه خداوند مخلوقاتى دارد كه نمىدانند خداوند آدم و ابليس را خلق فرموده . [١] قسم دوم آنان هستند كه خداى تعالى آنها را وسايط رحمت وجود خود قرار داده ، و آنها مبادى سلسلهء موجودات و غايت اشواق آنها هستند . و اين طايفه را « اهل جبروت » گويند . و مقدّم و رئيس آنها « روح اعظم » است . و شايد آيهء شريفهء تَنَزَّلُ الْمَلائِكةُ وَالرّوُح ٩٧ : ٤ نيز اشاره باشد به اين طايفه از ملائكة اللَّه . و اختصاص به ذكر « روح » ، با آن كه از ملائكه است ، براى عظمت او است ، چنانچه در آيهء شريفهء يَوْمَ يَقوُمُ الرّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفّا ٧٨ : ٣٨ [٢] نيز اشاره به همين است . و به اعتبارى روح را « قلم اعلى » گويند ، چنانچه فرمايد : اوَّلُ ما خَلَقَ الله الْقَلَمُ . [٣] و به اعتبارى او را « عقل اوّل » گويند ، چنانچه فرمايد : اوَّلُ ما خَلَقَ الله الْعَقْلُ . [٤] و بعضى روح را « جبرائيل » دانند . و فلاسفه جبرائيل را آخر ملائكهء كرّوبيّين دانند ، و او را « روح القدس » دانند ، و روح را اول ملائكهء كروبيّين دانند . و در روايات شريفه نيز فرموده كه « روح اعظم » از جبرائيل است ، چنانچه از كافى شريف منقول است كه أبو بصير گويد : « سؤال كردم از حضرت صادق سلام اللَّه عليه از قول خداى تعالى : يَسْئَلوُنَكَ عَنِ الرّوُحِ قُلِ الرّوُحُ مِنْ امْرِ رَبّى ١٧ : ٨٥ . فرمود : خلقى است اعظم از جبرئيل و ميكائيل . با رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله بود ، و با ائمّه عليهم السلام هست . و او از ملكوت مىباشد . » [٥] و در بعض روايات است كه « روح » از ملائكه

[١] - علم اليقين ، ج ١ ، ص ٢٥٠ . كافى ( روضه ) ، ص ٢٣١ ، حديث ٣٠١ . .
[٢] - « روزى كه ملائكه و روح به صف مىايستند . » ( نبأ - ٣٨ ) .
[٣] - « نخستين چيزى كه خدا آفريد قلم بود . » تفسير نور الثّقلين ، ج ٥ ، ص ٣٨٩ ، حديث ٩ . علم اليقين ، ج ١ ، ص ١٥٤ . .
[٤] - « نخستين آفريدهء خدا خرد است . » بحار الانوار ، ج ١ ، ص ٩٧ . .
[٥] - اصول كافى ، ج ٢ ، ص ١٨ ، « كتاب الحجّة » ، « باب الروح التي يسدّد اللَّه بها الأئمّة » ، حديث ٣ . .