در قلبش تجلَّى كند و به طريق مستقيم انسانيّت ، كه در اين مقام طريق ربّ است ، انسان را هدايت كند : انَّ رَبِّى عَلى صِراطٍ مُسْتَقيم ١١ : ٥٦ . [١] و در قرآن شريف دعوت به تفكَّر و تعريف و تحسين از آن بسيار شده .
قال تعالى : وَانْزَلْنا الَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنّاسِ ما نُزّلَ الَيهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرون ١٦ : ٤٤ . [٢] در اين كريمه مدح بزرگى است از تفكَّر ، زيرا كه غايت انزال كتاب بزرگ آسمانى و صحيفهء عظيمهء نورانى را احتمال تفكَّر قرار داده ، و اين از شدّت اعتناء به آن است كه بس احتمال آن موجب يك همچو كرامتى عظيم شده . و در آيهء ديگر فرمايد : فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّروُن ٧ : ١٧٦ . [٣] و از اين قبيل يا قريب به آن ، آيات بسيار است و روايات دربارهء تفكر نيز بسيار است . از حضرت ختمى مرتبت صلَّى اللَّه عليه و آله منقول است كه چون اين آيهء شريفه نازل شد كه مىفرمايد : انَّ في خَلْقِ السَّمواتِ وَالارْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لآياتٍ . . . ٣ : ١٩٠ الخ [٤] فرمود : وَيْلٌ لِمَنْ قَرَأَها وَلَمْ يَتَفَكَّرْ فيها . [٥] عمده در اين باب آن است كه انسان بفهمد تفكَّر ممدوح كدام است ، و الا در اين كه تفكَّر در قرآن و حديث ممدوح است شك نيست . بهترين تعبيرها از براى آن ، آن است كه خواجه عبد اللَّه انصارى قدس سره مىكند ، قال : اعلم ، انّ التّفكَّر تلمّس البصيرة لاستدراك البغية . [٦] يعنى تفكَّر جستجو نمودن « بصيرت » است - كه چشم قلب است - براى رسيدن به مقصود و نتيجه ، كه غايت كمال آن است . و معلوم است مقصد و مقصود سعادت مطلقه است كه به كمال علمى و عملى حاصل آيد .

[١] - « بدرستى كه پروردگار من بر راه راست است . » ( هود - ٥٦ ) .
[٢] - پاورقى ٣٠٢ . .
[٣] - « پس داستانها را حكايت كن باشد كه بينديشند . » ( اعراف - ١٧٦ ) .
[٤] - « همانا در آفرينش آسمانها و زمين و درآمد و شد شب و روز نشانه هايى است . . . » ( آل عمران - ١٩٠ ) .
[٥] - « واى بر كسى كه آن را بخواند و در آن نينديشد . » نور الثّقلين ، ج ١ ، ص ٣٥٠ . ( با اندكى اختلاف لفظى ) . .
[٦] - منازل السّائرين ، « قسم البدايات » ، « باب التفكر » . .