مى‌كشاند و هنگامى كه دروغ بودن وعده‌ها آشكار شد، آدمى را بى‌هيچ يار و ياورى رها ساخته، از او بيزارى مى‌جويد. [١] چنين مضمونى در برخى ديگر از آيات نيز آمده است كه مى‌تواند مؤيّد ديدگاه ياد شده باشد. (نك: ابراهيم/ ١٤، ٢٢؛ فرقان/ ٢٥، ٢٩) دسته دوم از مفسران «ال» را به معناى «عهد» و «انسان» را اشاره به شخصى معين مى‌دانند.
ابن جوزى هم، اين ديدگاه را به جمهور مفسران نسبت مى‌دهد [٢] كه با ادعاى گفته شده آلوسى در تناقض است. برخى به كار رفتن صيغه‌هاى ماضى‌ «قال و كفر» و امر «اكفر» را در آيه مؤيّد اين ديدگاه دانسته‌اند، با اين استدلال ضعيف و شكننده كه صيغه‌هاى ياد شده نشان مى‌دهد كه محتواى آيه در زمان گذشته روى داده و شخصى معين، مورد خطاب شيطان بوده است. در غير اين صورت بايد، صيغه مضارع به كار مى‌رفت. [٣] اين دسته از مفسران در تعيين مصداق انسان، به اختلاف گراييده‌اند؛ برخى بر اساس ديدگاه زمخشرى كه بدون اشاره به مصداق انسان، آيه را مربوط به اغواگرى شيطان نسبت به مشركان قريش در جريان جنگ بدر مى‌داند [٤]، انسان را اشاره به ابوجهل دانسته‌اند. بنابراين نظر، محتواى آيه همان است كه در آيه ٤٨ انفال/ ٨ به گونه روشن‌تر و مبسوطترى آمده است‌ [٥]:
«و اذ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيطنُ اعملَهُم و قالَ لا غالِبَ لَكُمُ اليَومَ مِنَ النّاسِ وانّى جارٌ لَكُم فَلَمّا تَراءَتِ الفِئَتانِ نَكَصَ عَلى‌ عَقِبَيهِ و قالَ انّى بَرِى‌ءٌ مِنكُم انّى ارى‌ ما لا تَرَونَ انّى اخافُ اللَّهَ».
در مقابل، اغلب مفسران دسته دوم، با اشاره به داستانى مشهور، مصداق «انسان» را برصيصا خوانده‌اند. براساس اين حكايت، برصيصا، راهبى از بنى‌اسرائيل است كه روزگارى دراز، در صومعه‌اى دور از مردم، زاهدانه به عبادت خدا پرداخته و بنا به روايتى، مستجاب الدعوه شده است. شيطان كه خشمناك از پرهيزگارى، رياضت و عبادتهاى پيوسته برصيصا، سالها، بى‌هيچ توفيقى در پى فريب او بود سرانجام با وسوسه‌هاى خود، وى را بر آن مى‌دارد تا با زنى درآميزد و سپس از ترس رسوايى، او را كشته، مدفون سازد.

[١] . التبيان، ج ٩، ص ٥٧٠؛ تفسير ثعالبى، ج٣، ص ٣١٩- ٣٢٠؛ الميزان، ج ١٩، ص ٢١٣
[٢] . زادالمسير، ج ٧١، ص ٢١٩
[٣] . بيان‌السعاده، ج ٤، ص ١٦٥؛ تفسيرمنسوب به امام عسكرى صلى الله عليه و آله، ص ٦١٩- ٦٢٠
[٤] . الكشاف، ج ٤، ص ٥٠٧؛ مجمع‌البيان، ج٩، ص ٣٩٨؛ تفسير بيضاوى، ج ٥، ص ٣٢٢
[٥] . منهج الصادقين، ج ٩، ص ٥٣٧، ٥٣٩؛الجوهر الثمين، ج ٦، ص ١٩١- ١٩٢؛ انوار درخشان، ج ١٦، ص ٢٧٠