فرهنگ نامه اذان - محمدی ریشهری، محمد - الصفحة ٣٠
راوى مجهول ، مجروح ، ضعيف و يا متروك قرار دارد . [١] بدين ترتيب ، مى توان گفت دليلى كه حاكم در مستدرك براى عدم نقل حديث عبد اللّه بن زيد در صحيحين آورده (يعنى اختلاف ناقلان در اسانيد آن)، [٢] در واقع ، ممكن است تنها يكى از دلايل متعدّد آن باشد و شايد برخى از وجوه ديگرى كه ذكر شد نيز موجب عدم ذكر اين حديث در صحيحين گرديده باشد .
سه . انگيزه جعل «حديث عبد اللّه بن زيد»
درباره انگيزه جعل اين حديث نمى توان به صورت قاطع ، اظهار نظر كرد . برخى از محقّقان ، اين احتمال را تقويت كرده اند كه عموهاى عبد اللّه بن زيد ، اين رؤيا را ساخته اند . متن كلام آنان ، چنين است : به احتمال زياد ، اين رؤيا را ، عموهاى عبد اللّه بن زيد رواج داده اند تا از اين طريق ، فضيلت و افتخارى براى خاندان ها و قبايل خويش كسب كنند . به همين دليل ، در برخى مسانيد مى بينيم كه عموزادگان او ، راويان اين حديث هستند و كسانى هم كه به آنها اعتماد كرده اند ، به آنها حُسن ظن داشته اند . [٣] امّا به نظر مى رسد كه جعل اين حديث ، همانند بسيارى از احاديث مجعول ديگر ، انگيزه سياسى داشته است ؛ زيرا همان طور كه پيش از اين
[١] . براى توضيح بيشتر اين اجمال ، ر . ك : الأذان تشريعا و فصولاً .[٢] . حاكم مى گويد : كسى كه اذان را در عالم رؤيا ديد ، عبد اللّه بن زيد بود . اين ، مورد قبول فقها واقع شده است ؛ امّا چون ناقلان ، در اسانيد آن اختلاف كرده اند، در صحيحين نيامده است . (المستدرك على الصحيحين : ج ٣ ص ٣٧٩ ح ٥٤٤٧) .[٣] . الأذان تشريعا و فصولاً : ص ٢٩ .