فرهنگ نامه اذان - محمدی ریشهری، محمد - الصفحة ٥٥
٣١.امام حسين عليه السلام : ازلى بودن و ابدى بودن او و علم و نيرو و قدرت و بردبارى و بزرگوارى و جود و عطا و كبريايى او دارد . هر گاه مؤذّن بگويد : اللّه أكبر ، در واقع مى گويد : خدا آن موجودى است كه آفريدن و فرمان دادن ، مختصّ اوست [١] و با اراده اوست كه آفرينش انجام گرفت و هر چيزِ خلق ، از اوست و بازگشت خلق ، به سوى اوست . او ، اوّل است و پيش از هر چيز ، از ازل بوده است ؛ و آخر است و بعد از هر چيز هست و ابدى است ؛ و آشكار است و فراتر از هر چيز و ادراك ناشدنى (دست نيافتنى) است ؛ و پنهان و در دل هر چيز است ( / و پنهان تر از هر ناپيدايى است) و اندازه ندارد ؛ و تنها او باقى است و جز او ، همه چيز فانى است. معناى دومِ اللّه أكبر ، اين است كه خدا بر آنچه بوده و خواهد بود ـ پيش از آن كه بود شود ـ دانا و آگاه است . معناى سومِ اللّه أكبر ، اين است كه خداوند بر هر چيزى تواناست ؛ بر هر كارى كه بخواهد ، قدرت دارد ؛ نيرومند به قدرت خويش است ؛ بر آفريدگانش اقتدار دارد ، به ذات خود ، قوى است ؛ قدرتش بر همه اشيا ، سايه افكنده است ؛ [و] هر گاه چيزى را حكم (اراده) كند ، فقط به آن مى گويد : «باش» و آن ، موجود مى شود. معناى چهارمِ اللّه أكبر ، اين است كه خداوند ، بردبار و كريم است . او [در برابر معصيت انسان ها] چنان بردبارى مى ورزد كه تو گويى [از آن ]خبر ندارد ، و چنان گذشت مى كند كه تو گويى [آن را ]نمى بيند ، و چنان
[١] . اشاره است به آيه ٥٤ از سوره اعراف : « آگاه باشيد كه آفرينش و تدبير [جهان] ، از آنِ او (به فرمان او)ست» .[٢] . صدوق رحمه الله مى گويد : راوى اين حديث ، ذكر «حىَّ على خير العمل» را از باب تقيّه ترك كرده است (معانى الأخبار : ص ٤١ ح ١) .[٣] . معانى الأخبار : ص ٣٨ ح ١ ، التوحيد : ص ٢٣٨ ح ١ ، فلاح السائل : ص ٢٦٢ ح ١٥٦ .