آينده جهان از ديدگاه اديان - مظفری، آیت - الصفحة ٢١
يك نظريه جريانى) Flux (را مطرح مىكند كه از تئوريهاى ادوارى گرفته شده است. مبناى مطالعه او، جامعه به عنوان يك ابَرنظام) Supersystem (، شامل ساختار اجتماعى، فرهنگ و گروههاى افراد است. اين بزرگ نظام به طور مستمر در تحول اجتماعى است. اين تحول بر اساس ارزشهاى موجود در درون يك سيستم در مسيرهاى مختلفى سير نموده و جوامع ممكن است از يك نوع تمدن به نوعى ديگرى از آن به سمت جلو يا عقب برگردند.
براى درك نظريه جريانى سوروكين آشنايى با انواع تمدنها يا جوامعى كه او مورد اشاره قرار داده، ضرورى است. وى سه نوع تمدن آرمانى) Idealtypes (مبتنى بر سه نوع شناخت و يك تمدن جامع را به قرار زير طرح مىكند: «١»
١- تمدن حسى) Sensate (: اين نوع تمدن مبتنى بر شناخت حسّى است.
تمدنهاى حسّى به دنبال تجربهگرايى) Empericism (يا مشاهدهگرى) Observability (به عنوان منبع حقيقت) Truth (هستند.
٢- تمدن اعتقادى يا شهودى) Ideational (: اين تمدن كه بر شناخت وحيانى، شهودى، الهام و تجربههاى عرفانى متكى است، در مقابل فرهنگ يا تمدن حسى قرار دارد.
٣- تمدن معنوى يا Idealistic: اين تمدن كه فرهنگهاى حسى و اعتقادى را نيز داراست «عقل» يا Reason را به منابع حقيقت اضافه كرده است.
٤- تمدن جامع: اين تمدن كه مبتنى بر شناخت و نظام حقيقت جامع) Integral Cognition (است، تمدنى است مخلوط از هر سه نوع تمدن و شناخت قبلى.
به هر روى سوروكين معتقد است كه تمدنها مثل هر كالبد زندهاى، دورههاى فراز و فرودى دارند؛ برخى از آنها ممكن است سالها و قرنها در بىهوشى اجتماعى فرهنگى فرو روند و بعد بيدار شوند.
پيشگويى درباره زوال تمدن و فرهنگ غرب از يك سو و پيدايش فرهنگ و تمدنى مذهبى از سوى ديگر نكته مهم نظريه سوروكين است. با اين پيش گويى نظر متفكران ليبرال از طرف كسى مردود شمرده مىشود كه خود، دنياى غرب را تجربه كرده است.