آقا حُسَیْنِ خوانْساری، فرزند جمال‌الدین، معروف به محقق خوانساری (١٠١٦-١٠٩٩ق/١٦٠٧- ١٦٨٨م)، دانشمند، فقیه و حکیم بزرگ شیعی ایرانی در دورۀ صفوی. پیش از رسیدن به سن بلوغ، به قصد کسب معارف و علوم اسلامی به اصفهان رفت و در مدرسۀ خواجه‌ملک که مجمع فضلای بزرگ آن زمان بود، به تحصیل پرداخت. در اصفهان از محضر استادان بسیاری استفاده کرد و به همین جهت خود را «تلمیذالبشر» نامید که اشاره به کثرت استادانش داشته باشد. آقاحسین علوم عقلی را نزد میرابوالقاسم فندرسکی، و علوم نقلی را در محضر محمدتقی مجلسی تکمیل کرد و از وی اجازۀ روایت گرفت. از استادان دیگر او محقق سبزواری مؤلف کتاب الذخیرة و حیدر بن محمد خوانساری نویسندۀ زبدةالتصانیف را نام برده‌اند. گرچه در دوران تحصیل گرفتار فقر و تنگدستی بود، ولی سرانجام به جایی رسید که شاه سلیمان صفوی جبۀ گرانبهای خود را برای او فرستاد و در یکی از سفرها نیابت سلطنت و رسیدگی به کارهای کشوری را به وی واگذار کرد. آقاحسین با وجود جاه و مقام و رفاهی که داشت، همواره پناه بینوایان و تهیدستان بود. او در دانشهای معقول و منقول تبحر داشت و به گفتۀ افندی اصفهانی «پشتوانۀ اهل علم» بود (ص ٥٧). وی در آغاز به کلام و فلسفه گرایش داشت، ولی بعدها به فقه و اصول گرایید و در این رشته معروف شد و ریاست علمی و مذهبی زمان بر او مسلّم گردید. خوانساری گه‌گاه به عربی و فارسی شعر می‌سرود و منشآت زیبا به هر ٢ زبان پدید می‌آورد.
وی در هر ٢ رشتۀ معقول و منقول تدریس می‌کرد و به همین جهت به «استادالکل فی‌الکل» معروف گشت. شاگردان و تربیت‌شدگان او، که خود از اعلام فقه و حکمت به شمار می‌رفتند، عبارتند از: ٢ فرزندش آقا جمال‌الدین محمد مُحَشّی شرح لمعه و آقا رضی‌الدین محمد، محمدصالح خاتون‌آبادی که مدت ٢٠ سال در خدمت او تلمذ کرد، ملامیرزای شیروانی شارح و محشّی معالم‌الاصول، شیخ جعفر قاضی، سید نعمت‌الله جزایری، محمدبن عبدالفتاح تنکابنی معروف به «سراب» علیرضا شیرازی که شاعری فاضل بود و «تجلی» تخلص می‌کرد و نیز میرزا عبدالله افندی، مؤلف ریاض‌العلماء که به گفتۀ خود شرح اشارات را نزد او خوانده است.

آثار

آقا حسین خوانساری نویسنده‌ای پرکار بود و آثاری فراوان از خود به یادگار گذاشت. نوشته‌های او را می‌توان به ٣ دسته تقسیم کرد:

الف ـ آثار چاپی

١. مشارق‌الشموس فی شرح‌الدروس. شرحی است بر کتاب ‌الدروس نوشتۀ شهید اول ابوعبدالله محمد بن مکی عاملی (٧٣٤-٧٨٤ق / ١٣٣٤-١٣٨٢م). این کتاب ناتمام است و آقا حسین موفق نشده است از شرح مبحث نجاست فقاع از باب طهارت فراتر رود. مشارق کتابی است شامل اخبار ائمه و گفتارهای فقیهان امامی در هر مبحث (غروی حایری، ١ / ٢٣٥)؛ و به گفتۀ صاحب روضات‌الجنات از لحاظ کثرت تحقیقات کم‌نظیر است (٢ / ٣٥٢). این کتاب ٢ بار در ١٣٠٥ و ١٣١١ق / ١٨٨٨ و ١٨٩٣م در تهران چاپ شده است؛ ٢. تعلیقه بر حاشیۀ محقق سبزواری. تهران، ١٣١٧ق / ١٨٩٩م؛ ٣. الرسالة فی مقدمة الواجب، ایران، ١٣١٧ق / ١٨٩٩م.

ب ـ آثار خطی

حاشیۀ اشارات؛ حاشیه بر الٰهیات شفا؛ رسالۀ اجماع؛ انشاء دربارۀ حرمت شراب؛ انشاء در تعریف بهار؛ تعریف سخن؛ رساله در خمس؛ حاشیه بر شرح تجرید؛ حاشیه بر مطول؛ شبهۀ طفره؛ حل شک در تقسیم جسم تا بی‌نهایت؛ حاشیه بر محاکمات؛ حاشیه بر مختصرالاصول؛ فایده دربارۀ علم باری تعالیٰ و جز اینها. آثار خطی او به‌طور گسترده‌ای در کتابخانه‌های ایران موجود است و کمتر کتابخانه‌ای است که چند اثر از او را نداشته باشد. ازجمله می‌توان این کتابخانه‌ها را برشمرد: مرکزی دانشگاه تهران، ملی تهران، ملی ملک، خانقاه نعمت‌اللٰهی، سپهسالار (سابق)، شورای ملی (سابق)، رشت، آخوند (همدان)، وزیری (یزد)، فیضیه، آیت‌الله مرعشی (قم)، جامع گوهرشاد، آستان قدس، دانشکدۀ ادبیات (مشهد).

ج ـ آثار منسوب

المائدة السلیمانیة، به فارسی، در خوردنیها و نوشیدنیها برای شاه سلیمان صفوی؛ ترجمۀ صحیفۀ سجادیه به فارسی؛ رساله در جبر و اختیار؛ جواهر و اعراض؛ شرح کافیۀ ابن حاجب؛ شرح هیأت فارسی قوشجی؛ رساله در شبهۀ ایمان و کفر؛ رساله در شبهۀ استلزام؛ رساله در تشکیک؛ ترجمۀ کتاب نهج‌الحق علامۀ حلّی به فارسی برای شاه سلیمان صفوی؛ تفسیر سورۀ فاتحه؛ حاشیه بر شرح حکمةالعین.

مآخذ

آخوند همدان، فهرست خطی، صص ١٠١-١٠٢، ١٨٧، ٢٢٨؛ آستان قدس، فهرست، ٥ / ٦١٤-٦١٥، ٦ / ٤٩-٥٠، ٩ / ٣٠٣-٣٠٤؛ آصفیه، فهرست خطی، ٣ / ٤٧٦؛ آقابزرگ، الذریعة، ٤ / ١٢٦، ٦ / ٦٧- ٦٨، ١١٠-١١١، ١٩٢، ٧ / ١٩، ٨ / ٢٩٩-٢٣٠، ١٠ / ١٩٦-١٩٧، ٢١ / ٢١، ٢٠١، ٢٢ / ١٠٦، ٢٣ / ٢٣، ٢٥ / ١٣٧؛ آیت‌الله مرعشی، فهرست خطی، ١ / ٢٤٢-٢٤٣، ٤ / ٢١٠؛ افندی اصفهانی، عبدالله، ریاض‌العلماء، قم، مکتبة آیةالله المرعشی، ١٤٠١ق؛ امین محسن، اعیان‌الشیعه، بیروت، دارالتعارف، ١٤٠٣ق، ٦ / ١٤٨-١٥٠؛ اهدایی مشکوٰة، فهرست خطی، ٣ / ٢٢٨- ٢٢٩، ٢٤٢-٢٤٣؛ بروکلمان، ذیل، ٢ / ٥٩٠؛ بغدادی، اسماعیل پاشا، ایضاح‌المکنون، استانبول، ١٣٦٤ق، ٢ / ٤٨٥؛ همو، هدیةالعارفین، استانبول، ١٩٥١م، ١ / ٣٢٤؛ تنکابنی، احمد، قصص‌العلماء، تهران، ١٣٦٤ق، ص ٢٦٥؛ جامع گوهرشاد، فهرست خطی، ١ / ١٠٨-١٠٩؛ ٤ کتابخانۀ مشهد، فهرست خطی، ١ / ٢٦٦، ٣٦٣؛ حر عاملی، محمد بن حسن، امل‌الآمل، بغداد، مکتبة الاندلس، ١٣٨٥ق، ٢ / ١٠١؛ حلبی، علی‌اصغر، تاریخ فلاسفۀ ایرانی، تهران، زوار، ١٣٦١ش، صص ٥٥٦-٥٥٧؛ خانقاه نعمت‌اللٰهی، فهرست خطی، ص ١٩٩-٢٠٠؛ خوانساری، محمدباقر، روضات‌الجنات، بیروت، دارالکتب العربیة، ١٣٩٠ق؛ دانشکدۀ ادبیات مشهد، فهرست خطی، صص ٢٢٦-٢٢٧؛ ٢ کتابخانۀ مشهد، فهرست خطی، صص ٧١٠، ٧١١، ٧٢٣؛ سپهسالار (سابق)، فهرست خطی ٤ / ١٨٢-١٨٣، ٢٣٨؛ شورای ملی (سابق)، فهرست خطی، صص ٤٣٢، ٥ / ١٠٤- ١٠٨، ١٦٦-١٧٤، ١٩٢-١٩٧، ٦ / ٢٠-٢١، ٧ / ٣٥٣، ٩ (١) / ٤٢٠، ٩ (٢)٥١٤-٥١٥، ١١ / ٢٤٥-٢٤٦، ١٢ / ٢١-٢٢، ١١٠، ١١٧، ١٣ / ٢٠٠-٢٠١، ١٩ / ٣٣٢؛ غروی حایری، محمدعلی، جامع‌الرواة، بیروت، دارالاضواء، ١٤٠٣ق؛ فیضیه، فهرست خطی، ١ / ٨٥، ٢٤٦؛ قمی، عباس، فوائدالرضویة، تهران، ١٣٢٧ش؛ کتابخانۀ رشت و همدان، فهرست خطی، صص ١١١١، ١٣١٣، ١٣٥٩؛ کتابخانۀ مرکزی، فهرست خطی، ٧ / ٩١، ٤٨٠، ٦١٠، ٨ / ١٥٣، ٣٧٥، ٥٥٤، ٦٠١، ٦١٠، ٦١٦، ٩ / ١١٩١، ١٢١٥، ١٣٦٣، ١٤٠١، ١٤١١، ١١ / ٢٢٩٦، ١٣ / ٣٣٥٠-٣٣٥١، ١٤ / ٣٦٧٦؛ کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد، فهرست خطی، ١٦ / ٣٣٩-٣٤٠، ٣٤٢-٣٣٤، ٣٥٤، ٣٥٩، ٤٢٥، ٤٣٠، ٥٧٤، ٦٤٥، ٦٤٨، ١٧ / ١٢٤، ٥٢٤؛ کحاله، عمررضا، معجم‌المؤلفین، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ٤ / ٤٨؛ مامقانی، عبدالله، تنقیح‌المقال، نجف، ١٣٥٢ق، ١ / ٣٢٣؛ مدرس، محمدعلی، ریحانةالادب، تبریز، ١٣٤٦ش، ٥ / ٢٣٩؛ مشار، خانبابا، فهرست چاپی عربی، ١٩٣، ٢٩٤-٢٩٥، ٤٥٢، ٤٧٦، ٨٤٥؛ ملی تهران، فهرست خطی، ٧ / ٨١، ٣١١، ٨ / ٩٩، ١٤٥-١٤٦، ٣٨٥، ٩ / ١٨، ١٠ / ٥٧٦؛ ملی ملک، فهرست خطی، ٢٢٤، ٢٤٤؛ نوری، میرزاحسین، مستدرک‌الوسائل، تهران، المکتبةالاسلامیة، ١٣٨٢ق / ٣ / ٣٨٤-٣٨٥، ٤٠٨؛ وزیری یزد، فهرست خطی، ١ / ١٨٢-١٨٣، ٢ / ٥٦٩، ٤ / ١٣١٧، ١٤٠٥.

صمد موحد