اَبوعَبْدُاللهِ زَنْجانی، فرزند میرزا نصرالله شیخ الاسلام (١٣٠٩ ـ جمادی‌الآخر ١٣٦٠ ق / ١٨٩٢ ـ ژوئیۀ ١٩٤١ م)، فقیه، مفسر، قرآنشناس و نویسندۀ برجستۀ معاصر ایرانی. او در زنجان در خاندانی اهل علم و فتوا زاده شد. پدرش، میرزا نصرالله، شیخ الاسلام زنجان بود (مشار، ٢ / ٣٣٢٣). ابوعبدالله علوم متعارف زمان را در همان شهر آموخت و در فلسفه و كلام و فلكیات، خاصه از میرزا ابراهیم زنجانی فلكی، از شاگردان برجستۀ میرزا ابوالحسن جلوه، از ١٣٢٦ تا ١٣٢٩ ق بهره جست (مدرس، ٢ / ٣٨٤؛ ‌مشكور، ٢٠١-٢٠٢). وی سپس برای ادامۀ تحصیل به تهران رفت، ولی اندكی بعد همراه برادر بزرگ‌تر خود میرزا فضل‌الله عزم نجف كرد و سالها نزد استادان و مجتهدان برجسته‌ای نظیر سید محمد كاظم یزدی، سید ابوالحسن اصفهانی، ‌شیخ الشریعۀ اصفهانی، شیخ ضیاءالدین عراقی و میرزا حسین نائینی به تحصیل علوم دینی پرداخت. در اواخر ١٣٣٨ ق پس از احراز درجۀ اجتهاد به زنجان بازگشت (همو، ٢٠٢؛ قس: امین، ٢ / ٣٧٨) و مدتی بعد به حج رفت. وی در همین سفر رهسپار سوریه، فلسطین و مصر شد و با دانشمندان آن نواحی ملاقات كرد و به ایران بازگشت. در محرم ١٣٤٧ به عنوان اولین ایرانی، به عضویت «المجمع العلمی العربی» دمشق برگزیده شد و رسالۀ ورودی او با عنوان «الفیلسوف الفارسی الكبیر، ‌صدرالدین الشیـرازی» در مجلة المجمع العلمی العربی به چـاپ رسید (نک‌ : آثار). در اواخر ١٣٥٣ ق یا اوایل ١٣٥٤ ق دوباره به كشورهای عربی رفت و در مصر با استقبال دانشمندان آن دیار روبه‌رو شد و طی سخنرانیهایی در الازهر مسلمانان را به اتحاد فرا خواند (مدرس، امین، همانجاها؛ مشكور، ٢٠٢، ٢٠٣). سپس به ایران بازگشت و مدت ٤ سال تا ١٣٥٨ ق در دانشكدۀ معقول و منقول و یك سال در دانشسرای عالی به تدریس تفسیر و فلسفه پرداخت، اما به سبب سكتۀ قلبی به زنجان رفت و همانجا سكنی گزید تا درگذشت (مدرس، همانجا). ابوعبدالله زنجانی از كسانی چون سید حسن صدرعاملی، سید محمود شكری آلوسی و سید محمد بدرالدین مغربی محدث دمشقی اجازۀ روایت داشت (امین، همانجا) و طی سالها تحقیق و تألیف و تدریس، مجموعۀ بسیار نفیسی از كتب خطی و چاپ گرد آورد (اقبال، ١٣؛ نعمه،‌؛ صفا، ١ / ٣٤٦) كه پس از مرگش، كتابخانۀ مجلس شورای ملی آن را خریداری كرد (مشكور، ٢٠١‌). برادر او میرزا فضل‌الله نیز از دانشمندان برجسته و شیخ الاسلام زنجان بود.

آثـار

ابوعبدالله كتابها و رساله‌ها و مقالات متعددی در زمینه‌های فلسفی و دینی و اجتماعی نوشت یا ترجمه كرد كه بسیاری از آنها چاپ و منتشر شده است. این آثار عبارتند از: الافكار، به زبان عربی در عقاید اسلامی (مدرس، همانجا)؛ الاسلام و الاروبیون، رساله‌ای مختصر در دعوت مسلمانان به اتحاد و استقلال (مشكور، ٢٠٥)؛ اصول القرآن الاجتماعیة، به عربی (مدرس، ‌همانجا)؛ اندرز ارسطو به اسكندر، كه آن را از عربی به فارسی ترجمه كرد و در مجلۀ دانشكدۀ ادبیات دانشگاه تهران (س ١٧، شم‌ ‌٣ و ٤) منتشر شده است؛ تاریخ القرآن، به عربی كه معروف‌ترین اثر ابوعبدالله زنجانی است و بارها در تهران، تبریز و قاهره با مقدمۀ احمد امین به چاپ رسیده است. ترجمۀ فارسی این كتاب نیز توسط ابوالقاسم سحاب در ١٣١٧ ش در تهران منتشر شد. این كتاب از مآخذ مهم نویسندگان پس از عبدالله در زمینۀ تاریخ و تحقیقات قرآنی است و برخی از كسانی كه در این موضوعات آثاری پدید آوردند، به آن كتاب استناد جسته‌اند (مثلاً شاهین، ٧٨، ٧٩؛ ‌صغیر، ٥٢، ٥٩-٩٦؛ رامیار، ٧١٧)؛ «توضیحاتی راجع به عین القضاة همدانی»، مقاله‌ای است به فارسی كه در مجلۀ یادگار (س ٣، شم‌ ‌٤) منتشر شد؛ دین الفطرة، به فارسی (مدرس، همانجا)؛ رسالة فی التصوف (كحاله، ٦ / ١٥٩)؛ رسالة فی قاعدة فلسفیة اغریقیة الاصل: الواحد لا یصدر عنه الاالواحد (امین، همانجا)؛ رسالة فی الزوم الحجاب یا فلسفۀ حجاب، به فارسی كه در ١٣٠٢ ش در نجف چاپ شد؛ زندگانی محمد (ص)، ترجمه از كتاب الابطال (= قهرمانان) نوشتۀ توماس كارلایل. این كتاب چندین بار و از جمله در ١٣١٢ ش در تبریز چاپ شد؛ سر انتشار اسلام، به فارسی (مدرس، همانجا)؛ بقاء النفس بعد فناء الجسد. اصل این اثر از خواجه نصیرالدین طوسی است و ابوعبدالله زنجانی شرحی بر آن نوشته است. این كتاب كه در ١٣٤٠ ق نوشته شده بود، در ١٣٤٣ ق در قاهره به چاپ رسید (واعظ، «ید»؛ مجلة المجمع العلمی، ٤(١٠) / ٥٢٨)؛ طهارة اهل الكتاب، كه گویا سخنرانی ابوعبدالله به عربی بوده (مشكور، ٢٠٤) و در ١٣٤٥ ق در بغداد چاپ و منتشر شده است؛ عظمت حسین بن علی (ع) به فارسی كه چندین بار در تبریز انتشار یافته است؛ الفیلسوف الفارسی الكبیر، صدرالدین الشیرازی، به عربی كه در مجلة المجمع العلمی العربی (س ١٩٢٩، ١٩٣٠ م، شم‌ ‌٩ و ١٠) چاپ شده است: نورالمنابر، گردآوری شده از كتب مقاتل، به فارسی كه در ١٣١٢ ش در تهران به چاپ رسیده است. مقالات متعددی نیز از او در مجله‌های الزهراء مصر و لغة العرب بغداد منتشر شده است (واعظ، «یه»). ابوعبدالله همچنین بر مقالۀ «اسراء» چاپ اول «دائرة المعارف اسلام» حواشی و توضیحاتی نوشت كه در ترجمۀ عربی آن (دائرةالمعارف الاسلامیة، ٢ / ١٠٧- ١١٠) چاپ شده است. برای فهرست مقالات و دیگر آثار او می‌توان به مشكور (ص ٢٠٥، ٢٠٦) و عواد (١ / ١٧٩، ١٩٤، ٢١٨) مراجعه كرد.

مآخذ

اقبال آشتیانی، عباس، خاندان نوبختی، تهران، ١٣١١ ش؛
امین، محسن، اعیان الشیعة، به كوشش حسن امین، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
دائرةالمعارف الاسلامیة، ترجمۀ ابراهیم زكی خورشید و دیگران، قاهره، ١٣٥٢ ق / ١٩٣٣ م؛
رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران، ١٣٦٢ ش؛
شاهین، عبدالصبور، تاریخ القرآن، قاهره، ١٩٦٦ م؛
صغیر، محمدحسین علی، تاریخ القرآن، بیروت، ١٤٠٣ ‌ق؛
صفا، ذبیح‌الله، ‌تاریخ علوم عقلی، تهران، ١٣٣٦ ش؛
عواد، كوركیس، فهارس المخطوطات العربیة فی العالم، كویت، معهد المخطوطات، العربیة؛
كحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، بیروت، ١٣٥٧ ق؛
مجلة المجمع العلمی العربی، دمشق، ١٩٢٤ م؛
مدرس، محمدعلی،‌ ریحانة الادب، تبریز، ١٣٤٧ ش؛
مشار، خانبابا، فهرست كتابهای چاپی فارسی، تهران، ١٣٥٢ ش؛
مشكور، ‌محمد جواد، «الشیخ ابوعبدالله الزنجانی»، ‌مجلة مجمع اللغة العربیة، دمشق، ١٣٩٨ ق / ١٩٧٨ م، ج ٥٣، شم‌ ‌١؛
نعمه، شیخ عبدالله، فلاسفۀ شیعه، ترجمۀ سیدجعفر غضبان، تهران، ١٣٦٧ ش؛
واعظ چرندابی، عباسعلی، مقدمه بر زندگانی محمد (ص)، توماس كارلایل، ترجمۀ ابوعبدالله زنجانی، تبریز، ١٣٣٠ ش.

سیدجعفر سجادی