دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٨٥ - بهمن
بهمن
نویسنده (ها) :
عسکر بهرامی
آخرین بروز رسانی :
شنبه ١٧ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بَهْمَن، نام یازدهمین ماه سال و دومین ماه فصل زمستان در تقویم كنونی ایران و نیز نام دومین روز هر ماه شمسی در تقویم ایرانیان باستان.
بهمن (اوستایی: وُهومنه؛ پهلوی: وُهومَن و وَهمَن)، به معنای «اندیشۀ نیك»، و به عقیدۀ زردشتیان نخستین امشاسپند و ایزد موكل بر چارپایان سودمند است (یوستی، ٣٧٤؛ نیز نک : بیرونی، الآثار ... ، ٢٨١؛ نیبرگ، II /٢٠١).
برای ایرانیان باستان ــ كه بر ١٢ ماه سال و ٣٠ روز ماه نامهای ایزدان خود را نهاده بودند ــ هر روزی از هر ماه كه نام همان ماه را داشت، خجسته بود. آنان چنین روزهایی را جشن میگرفتند و این جشنها را با افزودن پسوند نسبتِ « گان» به نام ماهها نامگذاری میكردند، همچون تیرگان، مهرگان، بهمنگان و جز آنها. بدینترتیب، در دومین روز ماه بهمن جشن بهمنگان (ه م) برگذار میشد كه در متون دورۀ اسلامی به صورت «بهمنجنه» ضبط شده است (نك : بیرونی، التفهیم ... ، ٥٧؛ همایی، ٢٥٤، ٢٥٧).
در این ماه بجز بهمنگان جشنهای دیگری هم بود كه یكی از مشهورترین آنها كه در روز دهم برگذار میشد، «سده» نام داشت، سبب نامگذاری سده را چنین دانستهاند كه از این روز تا پایان سال صد شب و روز (٥٠ شب و ٥٠ روز) فاصله است و برخی هم گفتهاند: در این روز شمارِ زادگان كیومرث، نخستین انسان به صد تن رسید (بیرونی، همانجا، الآثار، ٢٨١-٢٨٢). در این روز مردم به یاد رخدادهایی اسطورهای آتش میافروختند (همو، التفهیم، ٢٥٧- ٢٥٨).
به گفتۀ بیرونی (همان، ٢٥٨، الآثار، ٢٨١)، ایرانیان روز پنجم این ماه را كه ٥ روز پیش از سده بود، «نوسده» ویا «برسده» میگفتند. وی از دو جشن دیگر این ماه نیز یاد میكند: یكی «باد روز» (در روز بیست و دوم) كه در آن روزگار، به ویژه در قم و نواحی آن برگذار میشد، و دیگری در روز سیام كه در اصفهان «آفریجگان» یا «آبریزگان» خوانده میشد. به نوشتۀ بیرونی این جشن به یادبود بارندگی خاصی برگذار میشد كه در روزگار پیروز، پادشاه ساسانی خشكسالی چندساله را پایان بخشید (همان، ٢٨٣ بب ، القانون ... ، ١ /٢٦٠؛ تقیزاده، ١٩٤-١٩٥).
مآخذ
بیرونی، ابوریحان، الآثار الباقیة، به كوشش پرویز اذكایی، تهران، ١٣٨٠ش؛
همو، التفهیم، به كوشش جلالالدین همایی، تهران، ١٣٥٢ش؛
همو، القانون المسعودی، حیدرآباد دكن، ١٣٧٣ق /١٩٥٤م؛
تقیزاده، حسن، گاهشماری در ایران قدیم، تهران، ١٣١٦ش؛
همایی، جلالالدین، حواشی و تعلیقات بر التفهیم (نك : هم ، بیرونی)؛
نیز:
Justi, F., Iranisches Namenbuch, Marburg, ١٨٩٥;
Nyberg, H. S., A Manual of Pahlavi, Wiesbaden, ١٩٧٤.
عسكر بهرامی