اِبْن‌شَرَفْشاه، حسینی استرابادی جرجانی، سید رکن‌الدین حسن ابن محمد (د ٧١٥ یا ٧١٨ ق / ١٣١٥ یا ١٣١٨ م)، مکنی به ابو‌محمد (سبکی، ٦ / ٨٦) و ابوالفضایل (دلجی، ١٥٠)، حکیم، متکلم و نحوی مشهور سدۀ ٨ ق / ١٤ م. از روزگار نوجوانی و رشد و تحصیلات او آگاهی در دست نیست، اما ظاهراً هنوز جوان بود که در مراغه به خدمت خواجه نصرالدین طوسی پیوست و چندان هوشمندی و علاقه به دانش از خود نشان داد که در غیبت قطب‌الدین شیرازی، به سرپرستی شاگردان خواجه برگزیده شد و معید استاد گشت (سیوطی، ١ / ٥٢١؛ ابن‌قاضی، شهبه، ٢ / ٢٧٨). از آنجا که خواجه در ٦٥٧ ق / ١٢٥٩م در مراغه رحل اقامت افکنده و سن ابن‌شرفشاه هنگام مرگ حدود ٨٠ سال بوده است (همو، ٢ / ٢٧٩)، وی باید در حدود سی‌سالگی به مراغه رفته باشد. در هر حال وی هیچ‌گاه ملازمت خواجه را ترک نگفت و حتی در ٦٧٢ ق / ١٢٧٣ م با او به بغداد رفت. پس از مرگ خواجه، در موصل اقامت گزید و به تدریس در مدرسۀ نوریۀ آن دیار مشغول شد و نظارت بر اوقاف آنجا نیز به او واگذار گردید و در همین ایام برخی از آثار خویش را تألیف کرد (سیوطی، ١ / ٥٢٢). ظاهراً وی مدتی نیز در سلطانیه زیست و به گفتۀ سیوطی در مدرسۀ شافعیۀ آنجا به تدریس پرداخت (همانجا). گفته‌اند چندی نیز در مدرسۀ شهید ماردین تدریس کرد (سبکی، همـانجا). بـه احتمال قـوی در همیـن مناصب هـر ماه ٦٠٠‘١ و به قولی ٨٠٠‘١ درهم مقرری دریافت می‌کرد (ذهبی، ٤١؛ یافعی، ٤ / ٢٥٥). سرانجام در محرم یا صفر ٧١٥ ق (ذهبی، همانجا؛ ابن‌تغری بردی، ٩ / ٢٣١) و به قولی در ٧١٨ ق (دلجی، همانجا؛ قس: حاجی خلیفه، ١ / ٦٢٦) در موصل درگذشت (قس: روایت منحصر به فرد مدرس، ٨ / ٥٤، که تبریز را محل مرگ ابن‌شرفشاه دانسته است). ابن‌شرفشاه در حکمت و کلام و نحو چیره‌دست بود (سیوطی، ١ / ٥٢١-٥٢٢) و در روزگار خود از شهرتی بسزا برخوردار گردید، چنانکه رشیدالدین فضل الله (ص ٦٦) در نامه‌ای که در باب اعطای مال به دانشمندان، به فرزندش امیرعلی حاکم بغداد نوشت، از وی خواست که هزار دینار و مرکبی با زین و پوستینی از پوست سنجاب برای رکن‌الدین ارسـال کنـد. وی در طـول سی و اندی سال تـدریس، شاگردان متعددی تربیت کرد که از آن میان می‌توان از رین‌الدین علی بن حسین بن قاسم معروف به ابن‌شیخ‌العوینه و علی بن عبدالله بن حسن معروف به تاج‌الدین تبریزی یاد کرد (ابن‌قاضی شهبه، ٣ / ٤٣-٤٥). دربارۀ مذهب ابن‌شرفشاه اختلاف هست. برخی او را شیعه و برخی شافعی مذهب دانسته‌اند (افندی، ١ / ٣٢١؛ خوانساری اصفهانی، ٣ / ٩٦). از آنجا که سبکی و ابن‌قاضی شهبه ترجمۀ او را در طبقات الشافعیة آورده‌اند و با توجه به آنکه وی کتاب الحاوی در فقه شافعی اثر نجم‌الدین عبدالغفار قزوینی را شرح کرده، قول اخیر درست‌تر به نظر می‌رسد. شاید ملازمت خواجه نصرالدین طوسی و نیز انتساب کتابی به نام منهج الشیعة به وی (مدرس، همانجا) سبب شده باشد که بعضی از متأخران او را شیعی بدانند.

آثـار

ابن‌شرفشاه در طول عمر درازش آثار متعددی از خود برجای گذارد: ١. شرح مختصر ابن‌حاجب (سبکی، ٦ / ٨٦) که در دارالکتب مصر نسخه‌ای از آن موجود است (تیموریه، ٤ / ١٦٨)؛ ٢. سه شرح بر الکافیۀ ابن‌حاجب: شرح مفصل معروف به البسیط، مختصر و متوسط معروف به الوافیة (سبکی، همانجا؛ ابن‌تغری بردی، ٩ / ٢٣١) که شرح اخیر بسیار مشهور بوده، نسخ فراوانی از آن در کتابخانه‌های تهران (مشکوة، ٢ / ٤٦٢)، قم (مرعشی، ١١ / ١١٧)، یزد (وزیری، ١ / ٤١٨)، صوفیه (درویش، ٢ / ١٧٨)، استانبول (کوپریلی، ٢ / ١٦٤) وجود دارد (برای بقیۀ نسخ، نک‌ : GAL, I / ٣٦٨)؛ ٣. شرح تصریف ابن‌حاجب معروف به الشافیة (ابن‌تغری بردی، همانجا) که نسخه‌هایی از آن در قاهره (سید، خطی، ٢ / ٤٤) و استانبول (کوپریلی، ٢ / ٣٠١) موجود است؛ ٤. شرح اصول‌الدین ابن‌حاجب (سبکی، همانجا)؛ ٥. شرح دو مقدمۀ ابن‌حاجب (ابن‌حجر، ٢ / ١١٨)، ٦. شرح المطالع در منطق؛ ٧. شرح شمسیه در منطق (سبکی، همانجا)؛ ٨. شرح قواعد العقائد خواجه نصیر درکلام که به خواهش فرزند خواجه به شرح آن پرداخت (سیوطی، ١ / ٥٢٢)؛ ٩. شرح حماسۀ ابوتمام (حاجی خلیفه، ١ / ٦٩٢)؛ ١٠. حل العقد و العقل فی شرح مختصر السؤل و الامل (بغدادی، ١ / ٢٨٣)؛ ١١. شرح الفصیح ثعلب در لغت (همانجا)؛ ١٢. منهج الشیعة (نهج الشیعة) فی فضائل وصی خاتم الشریعة، که به نام سلطان اویس بهادر‌خان نگاشت (امین، ٥ / ٢٥٥؛ مدرس، ٨ / ٥٤)؛ ١٣. حواشی بر تجرید الاعتقاد خواجه نصیر (سیوطی، ١ / ٥٢٢)؛ ١٤. مرآة الشفاء در طب (حاجی‌خلیفه، ٢ / ١٦٤٨). ١٥. بیست سؤال از خواجه نصیرالدین طوسی که خواجه به هریک پاسخ داده و تاریخ ٦٧١ ق در پایان آن ظاهراً به خط خود خواجه رقم خورده است (شورا، ٩ / ٤٦٤؛ سید، فهرس، ١ / ٢٢١). ١٦. شرح بر کتاب الحاوی در فقه شافعی که وصف آن گذشت.

مآخذ

ابن‌تغری بردی، یوسف، النجوم الزهراة، قاهره، ١٣٨٣ ق / ١٩٦٣ م؛
ابن‌حجر، احمد بن علی، الدرر الکامنة، حیدر‌آباد دکن، ١٩٧٣ م؛
ابن‌قاضی شهبه، ابوبکر بن احمد، طبقات الشافعیة، به‌کوشش حافظ عبدالعلیم خان، حیدر‌آباد دکن، ١٩٧٩ م؛
افندی اصفهانی، عبدالله، ریاض العلماء، به‌کـوشش محمود مرعشی و احمد حسینی، قم، ١٤٠١ ق / ١٩٨١ م؛
امین، محسن، اعیان‌الشیعة، به‌کوشش حسن‌الامین، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
بغدادی، هدیه؛
تیموریه، فهرست؛
حاجی خلیفه، کشف؛
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، تهران، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٢ م؛
درویش، عدنان، فهرس المخطوطـات العربیـة، دمشـق، ١٩٧٤ م؛
دلجی، احمد بن علی، الفلاکة و المفلوکون، بغداد، ١٣٨٥ ق / ١٩٦٥م؛
ذهبی، ذیول، العبر، به‌کوشش محمد سعید بن بسیونی زغلول، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
رشیدالدین فضل‌الله، مکاتبات رشیدی، به‌کوشش محمد شفیع، لاهور، ١٣٦٧ ق / ١٩٤٨ م؛
سبکی، عبدالوهاب بن تقی‌الدین، طبقات الشافعیة الکبری، بیروت، دارالمعرفة؛
سید، خطی؛
همو، فهرس مخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٤ م؛
سیوطی، بغیة‌الوعاة، به‌کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ ق / ١٩٦٤ م؛
شورا، خطی؛
کوپریلی، خطی؛
مدرس، محمد‌علی، ریحانة‌الادب، تبریز، ١٣٤٦ ش؛
مرعشی، خطی؛
مشکوة، خطی؛
وزیری، خطی؛
یافعی، عبدلله بن اسعد، مرآت‌الجنان، حیدر‌آباد دکن، ١٣٣٧- ١٣٣٩ ق؛
نیز:

GAL.

جعفر سجادی