آشتیانی، میرزا مهدی (١٣٠٦-١٣٧٢ق / ١٨٨٨-١٩٥٢م)، حکیم، عارف و دانشمند شیعی ایرانی. در تهران زاده شد. پدر او میرزاجعفر برادرزاده و داماد حاج‌میرزا محمدحسن آشتیانی (د ١٣١٩ق / ١٩٠١م) ملقب به «میرزا کوچک»، از عالمان بزرگ تهران بود. میرزامهدی دوران کودکی و نوجوانی را در تهران گذراند. پس از فراگیری قرآن و مقدمات علوم، برای آموختن علوم رایج زمان، در درس استادان مشهور تهران شرکت کرد. ادبیات، اصول و فقه را در حد سطح، نزد پدر و سپس در حوزۀ درس آقا‌شیخ مسیح طالقانی و آخوند ملا عبدالرسول فرا گرفت. خارج فقه و اصول را نزد شیخ فضل‌الله نوری (مقـ ١٣٢٧ق / ١٩٠٩م) و آقا سیدعبدالکریم مدرّس مدرسۀ مروی تهران و دیگر عالمان بنام تهران، آموخت. مبانی ریاضیات را در مکتب شیخ عبدالحسین سیبویه، میرزا غفارخان نجم‌الدوله، میرزا ‌جهانبخش بروجردی منجم و آقاشیخ محمدحسین ریاضی تعلیم دید. فلسفۀ مشّاء را نزد میرزاحسن کرمانشاهی و حکمت اشراق و عرفان را نزد آقامیرزا ‌هاشم اشکوری و حکمت متعالی را نزد سیدالحکما‌ آقا میرشیرازی، فرا گرفت. طب قدیم را نزد میرزا محمد‌حسین و میرزا ابوالقاسم نائینی و طب جدید را به وسیلۀ میرزا علی‌اکبرخان ناظم‌الاطباء و میرزا ابوالحسن‌خان‌ رئیس‌الاطباء آموزش دید (مدرس، ٥ / ٢٧٣).
آشتیانی در ١٣٢٧ق / ١٩٠٩م برای ادامۀ تحصیلات عالی عازم عتبات شد و در نجف در درس آخوند ملامحمدکاظم خراسانی (١٢٥٥-١٣٢٩ق / ١٨٣٩-١٩١١م) شرکت کرد، ولی به علت بیماری پس از یک سال اقامت به ایران بازگشت. در سال ١٣٢٩ق / ١٩١١م بار دیگر به عتبات سفر کرد و در درس سیدمحمدکاظم یزدی (١٢٤٧-١٣٣٧ق / ١٨٣١- ١٩١٨م) شرکت جست. پس از اقامت کوتاهی باز به ایران برگشت و برای سومین‌بار عازم عتبات گردید و در این سفر در درس مشایخ دیگر مانند سیدمحمد فیروزآبادی (د ١٣٤٥ق / ١٩٢٧م)، نائینی (١٢٧٧-١٣٥٥ق / ١٨٦٠-١٩٣٦م)، آقا‌ضیاءالدین‌ عراقی (١٢٨٧-١٣٦١ق،١٨٧٠-١٩٤٢م) و اصفهانی حاضر شد (خیابانی، ٢٥٨). با اینکه وی در مجموع، مدت کوتاهی در درس عالمان نجف حضور یافت، اما به دلیل مهارت علمی و دانشی که طی سالها اندوخته بود، به گفتۀ خودش، از همۀ استادان یاد‌شده به دریافت اجازۀ روایت و اجتهاد نایل آمد (همانجا). آشتیانی در مدت اقامت در عتبات، در کنار تعلم، به تعلیم و تدریس علوم عقلی و نقلی پرداخت. وی بازگشت به ایران را بر ماندن در عتبات ترجیح داد. مدتی در قم و اصفهان و مشهد ساکن شد و به تدریس پرداخت و سرانجام به زادگاهش تهران برگشت و برای همیشه در این شهر ماندگار گشت و به تدریس پرداخت و حوزۀ درسیِ وسیعی را به‌ویژه در حکمت و عرفان، پدید آورد.
حاج میرزامهدی، با بسیاری از دانشهای روزگارش آشنا بود و در اکثر این علوم تبحر داشت. در ادب، فقه، اصول، کلام، تفسیر و ریاضی استاد بود. بیشترین مهارت او در فلسفه و عرفان بود و تأثیر تربیتی و علمی وی بر شاگردانش از طریق این دو دانش بود. از این‌رو، او را می‌توان از پیروان فلسفۀ متعالیِ صدرایی در دوران معاصر دانست. وی نه تنها یک عالم دینی متبحر و فیلسوفی بلندپایه و عارفی آشنا به عوالم نظری بود، بلکه انسانی معتقد و عالمی عامل و اهل سیر و سلوک بود و این بر قدر علمی و مرتبت اجتماعی و تأثیرگذاری وی بر شاگردانش می‌افزود.
از ویژگیهای او این بود که در محدودۀ جغرافیایی ایران و عراق و نیز در دایرۀ کتاب و مدرسه ماندگار نشد و به سیر و سیاحت نیز پرداخت و از این رهگذر تجربه‌های فراوان به دست آورد. وی پیش از سفر اول به نجف به بخارا رفت و یک سال در آنجا ماند و ضمن آشنایی با مردم و عالمان آن دیار، به تدریس پرداخت و دوبار به مصر سفر کرد. هندوستان و نیز بسیاری از کشورهای اروپایی مانند فرانسه، ایتالیا، بلژیک و انگلستان را دید و در این جهانگردی با متفکران و فیلسوفان آن کشورها آشنا شد و بحثها و برخوردهای علمی وفکری داشت (همانجا). در حوزۀ تعلیم و تربیت او شاگردان بسیاری پرورش یافته‌اند.
آشتیانی دارای تألیفات چندی است که عمدتاً دربارۀ عرفان و فلسفه نوشته شده است. برخی از آثار وی عبارتند از: ١. اساس‌التوحید، فارسی، تهران، ١٣٣٠ش. ٢. تعلیقة ‌رشیقة ‌على ‌شرح ‌منظومة ‌السبزواری، عربی. جزء اول در منطق، قم، ١٤٠٤ق / ١٩٨٣م. ٣. حاشیه بر اسفار، عربی. ٤. حاشیه بر شفاء، عربی. ٥. حاشیه بر کفایة الاصول آخوند خراسانی. ٦. حاشیه بر مکاسب شیخ انصاری. ٧. حاشیه بر رسائل شیخ انصاری. ٨. رساله‌ای در جبر و تفویض و علم اجمالی و طلب و اراده و وحدت وجود و قاعدۀ صدور. ٩. حاشیه بر فصوص محیی‌الدین عربی. ١٠. حاشیه بر فصوص فارابی. ١١. حاشیه بر مصباح‌الانس (مدرس، ٥ / ٢٧٣؛ صدوقی، ٦٤).
او پس از یک عمر تلاش علمی در سن ٦٤ سالگی درگذشت و در قم در رواق بالاسر حضرت معصومه(ع) به خاک سپرده شد.

مآخذ

استادی، رضا، مقدمه چهارده رسالۀ فارسی، تهران، چهل‌ستون مسجد‌جامع، ١٤٠٣ق، صص ١١-١٢؛
خیابانی تبریزی، ملاعلی، علماء معاصرین، تهران، مطبعۀ اسلامیه، ١٣٦٦ق، صص ٢٥٧- ٢٥٨؛
شریف رازی، محمد، آثارالحجة، قم، برقعی، ١٣٣٢ش، ص ٢٣٠؛
صدوقی سها، منوچهر، تاریخ حکماء و عرفاء متأخّر بر صدر‌المتألّهین، تهران، انجمن اسلامی حکمت و فلسفۀ ایران، ١٣٥٩ش، صص ٦٤-٦٦؛
مدرس، محمدعلی، ریحانةالادب، تبریز، ١٣٤٦ش، ٥ / ٢٧٢-٢٧٤؛
مشار، خانبابا، فهرست چاپی فارسی، ١ / ٢٥٩؛
مطهری، مرتضى، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ١٣٥٤ش، ٢ / ٦٦٥-٦٦٦.

بخش معارف