دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٧١ - اخضری

اخضری

اَخْضَری، ابوزید عبدالرحمان بن سیدی محمدالصغیربن عامر (د ٩٨٣ق/ ١٥٧٥م)، منطق‌دان، ادیب و فقیه مالکی الجزایری. وی از خاندانی دانشمند و پرهیزگار بوده است و کشف قبر پیامبری به نام خالد ابن سنان عبسی (ه‌ م، نیز نک‌ : ابن ابی دینار، ٢٢) را به وی نسبت داده‌اند (نک‌ : مخلوف، ٢٨٥). برخی معاصران، ولادت وی را در ٩١٠ یا ٩١٨ق دانسته‌اند (نک‌ : نویهض، ٩٠؛ کحاله، ٥/ ١٨٧؛ بستانی)، اما از آنجا که در ٩٤١ق (سال نظم السلم)، ٢١ سال بیش نداشته (نک‌ : حاجی خلیفه، ٢/ ٩٩٨)، می‌توان چنین دریافت که وی در ٩٢٠ق زاده شده است.
مقبرۀ اخضری در زاویۀ بن طیوس (بنثیوس امروزی) در جنوب غربی بِسْکَره هنوز زیارتگاه زائران است (بستانی؛ مخلوف، همانجا).
اخضری در علوم مختلف از جمله در منطق، معانی و بیان، فقه، نجوم و اخلاق تبحر داشته، و آثار بسیاری از خود بر جای گذاشته است. وی بیشتر این کتابها را، بنابر سنت مرسوم در تدوین کتابهای درسی، ابتدا به نظم و در بحر رجز سروده، و سپس خود به شرح آنها پرداخته است.

آثـار چاپی

١. السلم المنورق، رساله‌ای است منظوم که مشهورترین اثر اخضری است و بیش از ٨٠ نسخۀ خطی از شرح آن تنها در کتابخانۀ ازهریه موجود است (ازهریه، ٣/ ٤٠٧-٤١١). این رساله بیشتر به السلم المرونق شهرت یافته است، اما مؤلف خود آن را السلم المنورق خوانده (ص ٢٦٣) و باجوری نیز در حاشیۀ خود بر السلم، همین را ترجیح داده است (ص ٢٢).
گروهی این اثر را خلاصه‌ای از ایساغوجی اثیرالدین ابهری (د ح ٦٦٣ق) پنداشته‌اند (GAL, S, I/ ٨٤١, ٨٤٣, II/ ٧٠٦;
EI٢)، درحالی‌که از بررسی و مقایسۀ این دو متن چنین برمی‌آید که این اثر نه تنها خلاصۀ ایساغوجی نیست، بلکه خود رساله‌ای مستقل و حاوی مباحثی افزون بر آن است؛ بدین قرار: تعریف منطق و بیان و قائده آن (ص ٢٦٢-٢٦٣)، اقسام علم [تصور و تصدیق] (ص ٢٦٣)، نسبت الفاظ با معانی (ص ٢٦٤)، رابطۀ کلی و جزئی و کل و جزء (ص ٢٦٤)، شروط معرِّف (ص ٢٦٥)، لواحق قیاس [استقراء و تمثیل] (ص ٢٦٩)، شرائط صحت برهان (ص ٢٧٠).
اخضری مباحث مهم و پیچیدۀ منطقی را در این منظومۀ کوتاه به گونه‌ای شیوا و استوار به نظم کشیده است و از همین روی، این اثر در محافل علمی بسیار مورد توجه واقع شده است، چنانکه مدتها از متون درسی دانشجویان در الازهر بوده، و مبتدیان ملزم به حفظ آن بوده‌اند (واندیک، ٢٠٥؛ حفتاوی، ١/ ٦٧).
السلم نخستین‌بار در ١٢٤١ق در بولاق منتشر شده، و از آن پس بارها در قاهره، فاس و لکهنو تجدید چاپ شده است. لوسیانی این اثر را به فرانسه ترجمه، و در الجزایر (١٩٢١م) منتشر کرده است (GAL, S, II/ ٧٠٥-٧٠٦). بر این اثر شرحهای بسیاری نوشته‌اند: اول‌بار مؤلف خود به شرح آن پرداخته که همراه با شرح احمد دمنهوری (د ١٢٩٢ق) به نام ایضاح المبهم مما فی السلم (... من معانی السلم) (قس: سرکیس، ٤٠٧) در قاهره (١٣٠٨ق) به چاپ رسیده است. شرح دیگر آن از احمد ملوی (د ١١٨١ق) است که به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید در قاهره (١٩٧٦م) منتشر شده است. ابراهیم باجوری (د ١٢٧٧ق) نیز با بررسی شروح و تقریرات مختلف السلم، حاشیۀ محققانه‌ای بر آن نوشته که در قاهره (١٢٨٢ق) به چاپ رسیده است (GAL, S, II/ ٧٠٥؛ الیس، I/ ٧٨).
٢. الجوهرالمکنون فی صدف الثلاثة الفنون، رسالۀ منظومی است در ٢٩١ بیت در معانی و بیان و بدیع که اقتباسی است از تلخیص المفتاح قزوینی (اخضری، «الجوهرالمکنون»، ٧١٨). وی این منظومه را در ٩٥٠ق به درخواست یکی از شاگردانش، در بحر رجز، سروده است (نک‌ : همانجا؛ سریس، همانجا). این اثر نیز بسیار زود مورد توجه قرار گرفت و شروح متعددی بر آن نگاشته شد. نخستین شرح را مؤلف خود در ٩٥٠ق/ ١٥٤٣م نوشته است. احمد دمنهوری نیز شرحی به نام حلیة اللب المصون بشرح الجوهر المکنون بر آن نوشته که در قاهره (١٢٨٥ق) به چاپ رسیده است (قس: بغدادی، هدیه، ١/ ٥٤٧، که به خطا حلیه را از آن اخضری دانسته است). بغدادی (ایضاح، ١/ ٣٨٤) شرح شیخ ابراهیم توزری تونسی (د ١٣٠٣ق) را از بزرگ‌ترین شروح آن دانسته است (برای سایر شروح و چاپهای آن، نک‌ : GAL, S، همانجا).
٣. الدرة البیضاء فی احسن الفنون والاشیاء، رساله‌ای منظوم در علم حساب و فرائض است که در ٩٤٠ق/ ١٥٣٣م نگاشته شده، و همراه با شرح مؤلف در قاهره (١٣١٠ق) به چاپ رسیده است.
٤. رسالة فی الحساب، منظومه‌ای است در علم حساب که دانسته نیست آیا بخشی از همان الدرةالبیضاء است، یا رساله‌ای است مستقل. بروکلمان این دو را یکی دانسته است (همانجا).
٥. مختصر فی العبادات، رساله‌ای عملیه است براساس مذهب مالکی که بارها ازجمله در ١٣٢٤ق در الجزایر چاپ شده است.
٦. نظم السراج فی علم الفلک، رساله‌ای است منظوم در علم نجوم که در ٩٣٩ق/ ١٥٣٢م تألیف گردیده، و همراه با شرح و نشریسی به نام مفیدالمحتاج در قاهره (١٣١٤ش) منتشر شده است (EI٢;
GAL, S, II/ ٧٠٦).

آثـار خطی

١. زهرالمطالب فی هیئةالافلاک و الکواکب (نک‌ : حجی، ٤٥٦)؛ ٢. اسماءالله الحسنى (نک‌ : GAL, S، همانجا؛ کاتالوگوس، شم‌ (٣)٧٧٠)؛ ٣. شروط الصلاة، نامی است که بروکلمان بر اثری از اخضری که در باب طهارت و صلات نگاشته، نهاده است (GAL, S، همانجا؛ آومر، ٣٩)؛ ٤. مقدمة فی الفقه (علوش، ١/ ٣٢٠؛ مخلوف، ٢٨٥)؛ ٥. منظومه‌ای در باب فطرت الٰهی روح انسان که در ٩٤٤ق/ ١٥٣٧م سروده شده است (GAL, S، همانجا؛ کاتالوگوس، شم‌ (٢)٧٧٠)؛ ٦. مواصل الطلاب الی قواعد الاعراب (GAL, S، همانجا).

آثـار یافت نشده

١. التحذیر من البدع؛ ٢. المنظومة القدسیة فی طریق السنة (نک‌ : حفتاوی، ١/ ٦٧).

مآخذ

ابن ابی دینار، محمد، المؤنس، به کوشش محمد شمام، تونس، ١٣٨٧ق؛
اخضری، عبدالرحمان، «الجوهرالمکنون»، «السلم المنورق»، مجموع مهمات المتون، به کوشش احمد سعدعلی، قاهره، ١٣٦٩ق؛
ازهریه، فهرست؛
باجوری ابراهیم، حاشیة علی متن السلم، قاهره، مطبعة حجازی، بستانی؛
بغدادی، ایضاح؛
همو، هدیه؛
حاجی خلیفه، کشف؛
حجی، محمد، فهرس الخزانة العلمیة الصبیحیة بسلا، کویت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٥م؛
حفناوی، محمد، تعریف الخلف برجال السلف، تونس، ١٤٠٢ق/ ١٩٨٢م؛
سرکیس، یوسف الیان، معجم المطبوعات، قاهره، ١٩٢٨م؛
علوش، ی. س. و عبدالله رجراجی، فهرست المخطوطات العربیة المحفوظة فی الخزانة العامة برباط الفتح، پاریس، ١٩٥٤م؛
کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، دار احیاءالتراث العربی؛
مخلوف، محمد، شجرة النور الزکیه، بیروت، ١٣٠٥ق؛
نویهض، عادل، معجم اعلام الجزائر، بیروت، ١٩٧١م؛
واندیک، ادوارد، اکتفاء القنوع بما هو مطبوع، قاهره، ١٨٩٦م؛
نیز؛

Aumer, Joseph, Die arabischen Handschriften der K. hof-und Staatsbibliothek in Muenchen, Wiesbaden, ١٩٧٠;
Catalogus codicum manuscriptorum orientalium..., London ١٨٥٢;
EI٢;
Ellis, A. G., Catalogue of Arabic Biooks in the British Museum, London, ١٩٦٧;
GAL, S.
فاطمه رحمتی