بَدیعُ‌الْمُلْکْ میرْزا عِمادُالدّوله (زنده در١٣٠٨ق/ ١٨٩١م)، از شاهزادگان و دولتمردان عصر قاجار و صاحب آثاری در حکمت اسلامی. وی پسر امامقلی میرزا عمادالدوله پسر محمدعلی میرزا دولتشاه، پسر فتحعلی شاه شاه قاجار بود. در منابعِ شرح حال وی تنها از دوران خدمات حکومتی او سخن رفته است.
بدیع‌الملک در١٢٧٧ق/ ١٨٦٠م نایب‌الایالۀ نهاوند شد و در اوایل سال ١٢٩١ق/ ١٨٧٤م که پدر وی به جای طهماسب میرزا مؤیدالدوله برادر بزرگ‌تر خود به حکومت کرمانشاه و کردستان منصوب گردید، وی که در این سال ملقب به «حشمت‌السلطنه» شده بود، به نیابت پدر که در کرمانشاه اقامت داشت، به حکومت کردستان رفت. در ١٢٩٢ق/ ١٨٧٥م که امامقلی میرزا درگذشت، بدیع‌الملک به جای پدر خود به حکومت کردستان و کرمانشاه منصوب گردید و در سال بعد از حکومت هر دو جا عزل شد. در فاصلۀ سالهای ١٢٩٧ق تا ١٢٩٨ بار دیگر حکومت کرمانشاه را به‌عهده گرفت و از ١٣٠٥ تا ١٠٣٦ق نیز حاکم یزد بود (امین‌الدوله، ٢/ ٣٦٧؛ اوبن، ٣٤٧، ٣٣٩-٣٤٨؛ بامداد، ١/ ١٨٨-١٩٠، ٢/ ١١٠، ٣/ ٢٣٥؛ براون، ٣٩٧, ٤٠٢-٤٠٣؛ سعادت نوری، ٢٧٣).
بدیع‌الملک دارای علایق علمی و فلسفی بود و در ادبیات و دانشهای ریاضی و نجوم جغرافیا نیز دستی داشت (براون، ٤٠٣؛ اعتمادالسلطنه، ١٨٧). وی المشاعر ملاصدرا را نزد میرزا علی‌اکبر مدرس یزدی خوانده بود و آن را تدریس می‌کرد (امین، ٣٤؛ کربن، ٥٣) و ترجمه و شرحی نیز به نام عمادالحکمة بر آن به فارسی نوشت که به همراه متن المشاعر به کوشش هانری کربن در ١٣٤٢ش/ ١٩٦٤م در تهران به چاپ رسیده است (آشتیانی، ٢٢٢؛ بدیع‌الملک، ٧٦-٧٨). کربن شخصیت بدیع‌الملک را ستوده، و اثر او را راهنمای خوبی برای درک کتاب المشاعر دانسته است (ص ٥٣-٥٤). کتاب دیگری که از بدیع‌الملک بر جای مانده، ترجمه و شرحی فارسی است بر رسالۀ الدرة الفاخرۀ عبدالرحمان جامی با عنوان حکمت عمادیه که در واقع تقریر مباحث مدرس یزدی است که بدیع‌الملک، الدرة‌الفاخره را نزد او خوانده بود. این اثر نیز به همراه اصل رسالۀ جامی به کوشش نیکو لاهیر و علی موسوی بهبهانی در تهران (١٣٥٨ش) به چاپ رسیده است.
آگاهی بدیع‌الملک از مباحث فلسفه و حکمت در پرسشهای او از آقاعلی مدرس زنوزی (د١٣٠٧ق/ ١٨٩٠م)، حکیم نامدار دورۀ قاجار نیز نمودار است. آقا علی کتاب بدایع‌الحکم را در ١٣٠٧ق در پاسخ به پرسشهای هفت‌گانۀ بدیع‌الملک نوشت. این کتاب در ١٣١٤ق در تهران چاپ سنگی شده، و بار دیگر در ١٣٧٦ق به کوشش احمد واعظی در همانجا به چاپ رسیده است. آنچه در این اثر بیشتر جلب‌نظر می‌کند، پرسش هفتم بدیع‌الملک است که حاکی از آشنایی اجمالی او به مکاتب فلسفی و فیلسوفان دوره‌های جدید اروپاست، و آن را باید نمونه‌ای از گامهای نخست ایرانیان در شناخت فلسفه‌های غربی به شمار آورد. اگر چه ضبط نامهای فلاسفه و آراء منسوب به آنها در گفتار او از دقت کافی برخوردار نیست (ﻧﻜ : مدرس زنوزی، ٥٢٥-٥٢٦)، با اینهمه، از متن نامه‌هایی که در ١٣٠٦ق/ ١٨٨٩م در زمان حکومتش در یزد برای اولن فرانسوی شده است، برمی‌آید که او دست‌کم آشنایی اولیه با زبان فرانسه و آراء این فیلسوف نوکانتی داشته است (مجتهدی، «بدیع‌الملک...»، ٨٠٧-٨٠٨، «ذکر فلاسفه...»، ٨٢٩).
نکتۀ مهم و قابل توجهی در اینجا آن است که او برخلاف بیشتر متجددان و روشنفکران زمان خود که به «مکتب تحصلی» اگوست کنت و افکار طبیعی مسلکان قرن ١٨م نظر داشته‌اند، توجه خود را معطوف به آراء کانتیان جدید در اروپا، خاصه فرانسه کرده است. شاید علت این گرایش، دلبستگی وی به فلسفۀ اسلامی و ایرانی است و اینکه مکتب کانتیان جدید را با سنت فکری و فرهنگی ایرانیان سازگارتر یافته است (ﻧﻜ : همو، «بدیع‌الملک»، ٨٠٨-٨١٥).

مآخذ

آشتیانی، جلال‌الدین، شرح حال و آراء فلسفی ملاصدرا، مشهد، ١٣٦٢ش؛
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار، تهران، سنایی؛
امین، حسن، مقدمه بر المشاعر ملاصدرا، لندن، ١٩٨٤م؛
امین‌الدوله، فرخ، مجموعۀ اسناد و مدارک، به کوشش کریم اصفهانیان، تهران، ١٣٥٠ش؛
اوبن، اوژن، ایران امروز، ترجمۀ علی‌اصغر سعیدی، تهران، ١٣٦٢ش؛
بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران، ١٣٥٧ش؛
بدیع‌الملک میرزاعمادالدوله، عمادالحکمة، به کوشش هانری کربن، تهران، ١٣٤٢ش/ ١٩٦٤م؛
سعادت نوری، حسین، رجال دورۀ قاجاریه، تهران، وحید؛
مجتهدی، کریم، «بدیع‌الملک میرزا عمادالدوله و اولن فیلسوف فرانسوی»، راهنمای کتاب، تهران، ١٣٥٥ش، س١٩، ﺷﻤ١١-١٢؛
همو، «ذکر فلاسفۀ بزرگ غرب در کتاب بدایع‌الحکم»، راهنمای کتاب، تهران، ١٣٥٤ش، س ١٨؛
مدرس زنوزی، علی، بدایع‌الحکم، به کوشش احمد واعظی، تهران، ١٣٧٦ش؛
نیز:

Brown, E. G., A Year Amongst the Persians, London, ١٩٥٠;
Carbin, H., introd. Le Livre des pénétrations métaphysiques (Kitâb al-Mashâir), Tehran ١٤٦٤.
رضا موسوی‌پاک