علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١١٩ - آموزههای دینی و نظریه برچسبزنی
نکته دیگر این که امام صادق، در کلام گهربار خود به این اصل و واقعیت اجتماعی اشاره دارند، که برخی افراد جامعه از جمله پیامبران، آماج طیره قرار گرفته بودند. ما از این سخن، تنها میتوانیم کلیت بحث را اثبات کنیم که پیامبران نیز همچون دیگران، در تیررس فال بد قرار دارند. پس برای اثبات نقش صاحبان قدرت در تعریف کجروی و تعیین کجرو، نیاز به شواهد دیگری داریم. اکنون برای اثبات این مهم، به شواهدی از آیات قرآن میپردازیم.
در بحث تعیین کجرو، نظریهپردازان برچسبزنی معتقدند که صاحبان قدرت، شاخصهایی را تعریف میکنند که آن شاخصها، تعیین میکنند چه کسی کجرو و چه کسی بهنجار است؛ یعنی آنان، ارزشها را برای آحاد جامعه، رصد میکنند. همچنین در نظریه برچسبزنی، صراحتاً بیان میشود که یکی از راهحلهای مبارزه صاحبان قدرت با گروههای مخالف جامعه، فال بد زدن به آنهاست. بنا بر این، آنها را شوم، مایه بدبختی مردم و دلیل شکستها و ناکامیها معرفی میکنند همانگونه که اشاره شد، امام صادق در این حدیث به وجود این واقعیت اجتماعی (فال بد زدن) اشاره فرمودهاند؛ امّا نحوۀ آن در این حدیث، بیان نشده است.
در این زمینه نیز آیات متعددی، یادآور میشوند که صاحبان قدرت و ثروت، پیامبران را دروغگو، افترازن،گمراهکننده، جادوگر، شاعر، مجنون، دیوانه، نادان و حتی دارای مقاصد سیاسی منفی و پنهان میخواندند تا شخصیت اجتماعی آنان را به عنوان راهبران نهضت فکری، اجتماعی و سیاسی مخالف خود، و در پی آن، درونمایۀ پیامشان را مخدوش سازند.[١]
خداوند متعال، در سوره اعراف، فرموده است:
پس هنگامی که نیکی [و نعمت] به آنان روی میآورد، میگفتند: «این، برای [شایستگی] ماست» و چون گزندی به آنان میرسید، به موسی و همراهانش فال بد میزدند. آگاه باشید که [سرچشمه] بدشگونی آنان، تنها نزد خداست [که آنان را به سبب بدی اعمالشان، کیفر میدهد]؛ لیکن بیشترشان، نمیدانستند.[٢]
خداوند متعال این واقعیت اجتماعی را به صاحبان قدرت، نسبت میدهد. در این زمینه چنان که گفته شد، آیات متعددی یادآور میشوند که صاحبان قدرت و ثروت، پیامبران را دروغگو، گمراه کننده، جادوگر، شاعر، مجنون، دیوانه، نادان و حتی دارای مقاصد سیاسی منفی و پنهان میخواندند تا شخصیت آنان را به عنوان رهبران نهضت فکری، اجتماعی و سیاسی مخالف خود و در پی آن،درونمایۀ پیام آنان را مخدوش سازند.
در تفسیر این آیه، بیان شده که اگر گزندی به خاندان فرعون میرسید، اطرافیان فرعون (صاحبان قدرت)، آن را به موسی و یاران او نسبت میدادند و آنان را مایه فلاکت و بدبختی معرفی میکردند.[٣] بر این اساس، موسی و یارانش باعث ناکامی جامعه معرفی میشدند و به همین دلیل، کجرو به حساب
[١]. سورۀ نمل، آیۀ ٤٧.
[٢]. سورۀ یس، آیۀ ١٨.
[٣]. بحار الأنوار، ج ١١، ص ٧٥. برای مضمونهای مشابه، ر. ک : بحار الأنوار، ج ٥٥، ص ٣٢٢ و ج ٢٧، ص ٢٧٧.