تحلیل محتوی به هر نوع فنی که در راه استنتاج منظم و عینی ویژگی‌هایی خاص یک فن به کار آید، اطلاق می‌شود.[١] موریس دو ورژه، با تعبیر دیگری درباره این روش می‌نویسد که تحلیل محتوا، مقوله‌بندی همه اجزای یک متن در جعبه‌های مختلف است. بدین ترتیب مقدار اجزای عناصری که در هر جعبه مرتب شده‌اند، متن را مشخص می‌کنند.[٢]

در تعریف کلی ـ که مورد نظر ماست ـ ، تحلیل محتوا، به این معناست که محورهای اصلی یا خطوط کلی مجموعه‌ای از کتاب‌ها یا متون، آثار نوشته شده یا شفاهی یک محقق و یا منابعی از این دست را ـ که درباره موضوعی خاص مطرح شده ـ بیابیم و برجسته نماییم. تعریف‌هایی نیز که اندیشمندان این حوزه از مفهوم و ابعاد این روش داشته‌اند، برداشت ما را تأیید می‌کند.

در مرحله نخستِ کار، ناگزیر به توصیف دیدگاه‌های معصومان‰ بسنده شد. نتیجه، آن بود که تحقیق، به نوعی «تحلیل محتوای توصیفی» تبدیل شده، هدف جزئی پژوهش، «تحلیل محتوای منابع روایی» خواهد بود و «موضوع» را نیز می‌توانیم با این عبارت، بیان کنیم: «توصیفِ نگاه تبیینی و کنترلی احادیث اهل بیت‰ به برچسب‌زنی و آثار آن».

اکنون در این پژوهش، در پی یافتن پاسخ به پرسش‌هایی هستیم که با مطالعه نظریه برچسب‌زنی به آن دست یافته‌ایم. پژوهش حاضر، در حد مقدور این مقاله به بررسی نظریه برچسب‌زنی و پی‌گیری این سؤالات در روایات پرداخته است. پس ما در این پژوهش، به دنبال تحلیل محتوای گزاره‌های حدیثی بر اساس محورهای نظریه برچسب‌زنی هستیم. [٣]

تعریف کجروی و تعیین کجرو

١. نقش صاحبان قدرت در تعریف کجروی و تعیین کجرو

یکی از بحث‌های مهم در دیدگاه‌های برچسب‌زنی سخن درباره تعریف کجروی و تعیین کجرو است. این دیدگاه‌ها به نسبی بودن تعریف کجروی معتقدند؛ به این بیان که رفتار کجروانه، این است که صاحبان قدرت یا کسانی که حق تعریف رفتار فرد را در جامعه دارند (مانند دیگران مهم)، هویت رفتار کجروانه را مشخص کرده، تعیین می‌کنند که چه کسانی در جامعه، کجرو هستند. در حقیقت کج‌رفتاری، مفهومی ساخت جامعه است.[٤]

یکی از مفاهیم حدیثی مرتبط با بحث صاحبان قدرت، مفهوم طیره است. علامه مجلسیŠ در توضیح «الطَّیَرَة» می‌گوید:

[١].Social ـ labeling theory.

[٢]. از این نظریه با نام‌های «برچسب اجتماعی»، «برچسب»، «انگ‌زنی» و «واکنش‌های اجتماعی» هم یاد می‌شود.

[٣]. این روش را متکی بر رویکرد سمانتیکی در فهم متون دینی می‌شمرند (اصول و فنون پژوهش در گسترده دین‌پژوهی، ص ٢٠٣ ـ ٢٠٦)

[٤]. مناسبات جامعه‌شناسی و حدیث، ص ١٠.