مى‌ديدم كه اينها بسيار مؤدب به آداب، جامعه آنجا مؤدب به آداب شرع هستند- مثل محلات كه آن وقتها اين جور بود- انسان وقتى ملاحظه مى‌كرد مى‌ديد كه عالِم خوبى آنجا بوده. چند تا ملّاى متدين خوب اگر در يك جامعه‌اى، در يك شهرى، چند نفر ملّاى متوجه به ديانت، عاقل و عامل به علم خودش باشد، لازم نيست موعظه كند اصلًا، خود وجود او موعظه است. ما اشخاصى را ديديم كه خودِ وجودشان در انسان تأثير مى‌كرد. ملّاهايى يكوقتى در قم بود [ند] كه خودِ وجودشان، اصلًا انسان وقتى نگاه مى‌كرد به او- همان نگاه- موعظه بود. از آن طرف، ما الآن مى‌بينيم كه، تهران را من يك قدرى اطلاع دارم؛ محلات مختلف تهران فرق دارد، يك گوشه مى‌بينيد كه يك آدم منحرف آنجا معمم است يا امام جماعت شده است، يك طايفه‌اى را منحرف كرده است! اين گندش چقدر است؟ همان گند است كه اينجا به مشام مى‌رسد. اين گندى است كه ما در دنيا تهيه مى‌كنيم؛ نه يكى يك گندى را به ما اضافه بكنند؛ اين گند خود ماست. هر چه در عالم آخرت واقع مى‌شود، يك چيزى است كه از اينجا ما تهيه كرده‌ايم و وارد مى‌كنيم در عالم آخرت. به ما يك چيزى خارج از عملمان نمى‌دهند؛ اعمال ماست اينها.

فساد عالِم، فساد عالَم‌

وقتى بنا شد كه يك عالِمى مفسده جو باشد و يك حوزه را در معرض خطر قرار بدهد، اين گندش يك حوزه را بلكه يك امت را مى‌گيرد؛ و همين گند است كه الآن شامه ما درست نمى‌تواند ادراك كند؛ وقتى كه در جهنم رفتيم- خداى نخواسته- آنجا ادراك مى‌كند شامه‌ها. و اين گندى كه از اين عالِم بلند شده است و در دنيا اين طور كرده، آنجا مردم را متأذى مى‌كند. و در همين روايت است كه‌

اشدُّ الناس حسرةً [١]

آنهايى هستند كه دعوت مى‌كنند اشخاص را به صلاح و خير و آنها استجابت مى‌كنند و عمل مى‌كنند به قول اين آدم و آنها در بهشت مى‌روند، و خود اين آدم عالِمى است كه به علم خودش‌

[١] امام صادق (ع) فرمود: «اشدُّ الناسِ حسرةً يومَ القيامةِ مَن وَصَفَ عَدْلًا ثم عَمِلَ بِغيره»؛ حسرت ديده ترين مردم در قيامت كسى است كه در عدالت و نيكرفتارى سخن مى‌گفته و بر خلاف آن عمل مى‌كرده است. اصول كافى، ج ٢، ص ٢٩٩.