همواره همین موضوع مطرح است که چگونه صدها و هزارها اتم از کربن و ئیدروژن و ازت و اکسیژن توانستهاند با یکدیگر مجتمع شده یک ملکول از ماده زنده را تشکیل دهند ... در هر حال احتمال پیدایش یک سلول، مسئلهای است که با تصادف مطلق سرو کار دارد، و این تصادف آنقدر خارق العاده است که جز «معجزه» هیچ نامی نمیتوان بر آن گذاشت، پس آیا باید به حکم اجبار بر آفرینش خداوندی متکی شویم؟ ... چون علم مثبت نه آفرینش میپذیرد و نه تولید خود به خود پس باید تصور کنیم که زمین عیناً مانند آبگوشت کشت میکروبها عمل کرده است ... بسیار خوب، اما تخم حیات برای این کشت از کجا آمد؟ ...» [١]

این گفتههای این دانشمند بزرگ پییر روسو را- که مدعی است بر دانش جهان از قدیم الایام تا عصر حاضر احاطه دارد- یک بار دیگر بخوانید و از فحوای سخن وی طرز تصور او را در مفهوم آفرینش و خداوند به دست آورید. به عقیده او علم مثبت نه آفرینش را میپذیرد و نه تولید خود به خود را؛ و حق هم با اوست، زیرا تصوری که او از معنای آفرینش دارد مورد تأیید علم قرار نگرفته است؛ و من اضافه میکنم و میگویم: تصوری که پییر روسو و همه دانشمندان همقطار او از معنای آفرینش دارند به حکم براهین محکم غیر قابل تردید فلسفی محال و ممتنع است و ازلا و ابدا واقع نشده و واقع نخواهد شد. آن تصور از معنای آفرینش مبنی بر گزاف و صدفه است، در صورتی که خلقت الهی جز از مجرای سنن معین و قطعی، خواه آنکه بر ما معلوم باشد یا مجهول، صورت نمیگیرد.

در اینجا دو سؤال هست: یکی اینکه ممکن است خواننده محترم چنین تصور کند که پییر روسو و دیگران زبان علم هستند و آنچه علم به آن رسیده بیان کرده و توضیح دادهاند، پس این ایرادها به منزله ایراد بر پیشروی علم است.

باید تأکید کنم که آنچه به عنوان نمونه ذکر شد برای این بود که نشان بدهم آنچه این فرضیهها را به این شکل و به این صورت درآورده، مشاهدات مثبت و تجربیات عینی نیست؛ جریان تجربیات علمی را به شکل دیگر و تعبیر دیگر هم میتوان بیان کرد. تصور مخصوص دانشمندان در معنا و مفهوم آفرینش و طرز تفکر فلسفی خاصی که بر اذهان آنها حکومت میکرده موجب شده که در طول تاریخ علم، مسائل بالا به

[١] همان مأخذ، ص ٦٥٣.