[ «ما فیه» (مسافت)]، «ما به» (موضوع)، «ما علیه» (زمان)، «ما الیه» (مقصد و غایت). تضاد هیچیک از این شش چیز، منشأ تضاد حرکات نمیشود مگر تضاد مقصدها و غایتها. اگر دو حرکت از نظر مقصد و غایت تضاد نداشته باشند «متخالف» شمرده میشوند نه متضاد. بیان این مطلب در مقاله پنجم کتاب «سماع طبیعی» آمده است. مقصد و غایت حرکات مستدیره قراردادی است نه طبیعی و به همین دلیل دو حرکت مستدیره که یکی از مشرق به مغرب است و دیگری از مغرب به مشرق متضاد شمرده نمیشوند.»

بررسی

چنانکه دیدیم، این سؤال ابوریحان سؤالی است بر مبنای قبول اصول بطلمیوسی و ارسطویی در مورد فلک. اولًا فلک همچنان فرض شده که هیئت بطلمیوسی میگوید؛ ثانیاً منشأ ثقل و خفت، یک میل طبیعی در خود جسم ثقیل و یا خفیف فرض شده نه نیرویی در جسم دیگر که آن را با جاذبه به سوی خود جذب میکند؛ و همچنین بنای سخن ابوریحان بر امتناع خلأ در خارج فلک است.

و چون «ثقل» و «خفت» را بر اساس «اصل موضوع» پذیرفته است قهراً اصل حرکت طبیعی و قسری را نیز در اینجا پذیرفته است. ابوریحان میخواهد با قبول این اصول یک مسأله فرعی ارسطویی را انکار کند، یعنی میخواهد مدعی شود که با قبول آن اصول این فرع را میتوان مورد تردید قرار داد و بر ارسطو خرده گرفت.

بوعلی از همین فرصت استفاده کرده و میگوید: چون اصول اولیه را قبول کردهای نمیتوانی این مسأله را که فرع بر آن اصول است مورد انکار قرار دهی؛ استنتاج این فرع از آن اصول، قطعی است. بوعلی بر اساس اصول مورد قبول دو طرف، حداکثر موشکافی را کرده و راهها را بر ابوریحان بسته است.

اگر ابوریحان افلاک را منکر میشد، یا ماوراء افلاک را خلأ محض میدانست و زیر بار امتناع خلأ نمیرفت، یا اصل مسلّم فلاسفه را که مدعی هستند «در هر جسمی یک مبدأ میل وجود دارد و هر جسمی دارای یک محل طبیعی است» انکار میکرد، یا قاعده «القسر لا یدوم» را باطل میشناخت، صورت مسأله عوض میشد و این جواب کافی نبود.

ابوریحان در اعتراضی که به جواب شیخ کرده و در کتب ضبط شده است، مسأله