ذکر میکند: امکان عام، امکان خاص، امکان اخص، امکان استقبالی. امکان عام در مقابل امتناع ذاتی است، و امکان خاص نقطه مقابل وجوب ذاتی و امتناع ذاتی است، و امکان اخص در مقابل مطلق ضرورتها و امتناعهای ذاتی و وصفی و وقتی است. امکان استقبالی آنجاست که ممکن بر صرافت امکان باقی است و حتی ضرورت به شرط محمول را نیز فاقد است.

تفکیک معانی امکان از یکدیگر مفید و لازم است وگرنه موجب غلط و اشتباه میشود. ظاهراً اول کسی که این تفکیک را به این صورت به عمل آورد خود بوعلی است. در «منطق» ارسطو که اکنون ترجمهاش در دست است چنین تفکیکی دیده نمیشود.

ولی اینکه بوعلی استعداد را مساوی با امکان استقبالی دانسته است، قابل قبول نیست. استعداد با پنجمین معنی امکان قابل انطباق است که اصطلاحا «امکان استعدادی» نامیده میشود. امکان استعدادی با هر چهار معنی گذشته امکان این تفاوت را دارد که همه آنها یک سلسله معانی انتزاعی عقلی میباشند و امکان استعدادی یک معنی عینی است.

در کلمات بوعلی، چه در شفا و چه در اشارات و چه در نجات و چه دانشنامه علائی، هرگز سخنی از پنجمین معنی امکان که متأخران آن را «امکان استعدادی» مینامند به میان نیامده است. در کلمات بوعلی از قوه و استعداد زیاد سخن رفته است، اما از اینکه هر قوه و استعدادی خود نوعی امکان است برای مستعدله سخن به میان نیامده است. بوعلی آنجا که در باب «قوه و فعل» برهان اقامه میکند بر اینکه هیچ پدیدهای نمیتواند بیارتباط با پدیدههای دیگر باشد، طوری سخن گفته است که گویی آن چیزی را که متأخران «امکان استعدادی» مینامند او با امکان ذاتی مساوی میدانسته است، لهذا ایرادها و اشکالها از همه سو متوجه وی شده است.

تا آنجا که ما تفحص کردهایم اول کسی که امکان استعدادی را شناخته و این اصطلاح را به کار برده است، شیخ شهاب الدین سهروردی است. پس از او در کلمات خواجه و دیگران آمده است و پنجمین معنی از معانی امکان شناخته شده است. به هر حال آنچه در پاسخ سؤال آمده که «استعداد» کلمهای است مرادف با چهارمین معنی از معانی امکان، قابل قبول نیست.

اگر پنجمین معنی امکان در منطق و فلسفه بوعلی شناخته شده بود، ما میگفتیم