میگردد و طبعاً تأثیرش در ملتهب ساختن قسمت بیشتری از هوا فزونی میگیرد، بنابر این شکل آتش واقع در زیر فلک قمر شبیه یک موجود هلالی شکل است که بر «وتر» خودش بچرخد، پس کره آتش (و قهراً کره هوا نیز) بر خلاف آنچه قدما گفتهاند واقعاً کره نیست.»

آنگاه میگوید:

«من این مطلب را در جای مناسبتر از این کتاب بیان کردهام خصوصاً در مذاکراتی که بین من و جوان فاضل ابوعلی حسین بن عبداللّه بن سینا جریان یافت.» [١]

از نظر اهل تحقیق و تتبع مسائلی که قطعی و مسلّم است میان ابوریحان و بوعلی رد وبدل شده هجده مسأله است و در همه آنها سؤالات از طرف ابوریحان طرح شده و بوعلی بدانها پاسخ گفته است. نسخههایی از این سؤال و جوابها در کتابخانههای جهان موجود است. ده مسأله از این مسائل هجده گانه نقدها و اعتراضاتی است که ابوریحان بر کتاب السماء و العالم ارسطو داشته است. آنچه در الاثارالباقیه بدان اشاره کرده است هشتمین مسأله از این ده مسأله است. هشت مسأله دیگر یک سلسله مطالب است که ذهن خود ابوریحان آنها را ابداع و اختراع کرده است و با معاصر نامدارش آنها را در میان گذاشته است و نظر او را خواسته است. همه این پرسش و پاسخها کتبی صورت گرفته است. بیشتر آنها طبیعی و یا ریاضی است، معدودی هم فلسفی است. بوعلی به این سؤالات هجدهگانه پاسخ گفته است، ابوریحان به جوابهای بوعلی اعتراض کرده است. در خلال سؤال و جوابها و اعتراضها اندکی کار به خشونت کشیده شده است. بوعلی به اعتراضات ابوریحان جواب نداده، شاگردش ابو عبد اللّه معصومی معروف به «فقیه معصومی» از طرف استاد به آنها پاسخ گفته است.

این بنده تاکنون به متن اعتراضهای ابوریحان که در رد جوابهای بوعلی نوشته است برخورد نکرده است فقط ترجمه آنها را در لغت نامه دهخدا (که از نامه دانشوران نقل کرده و ترجمه از مرحوم شیخ ابوالفضل ساوجی است) دیدهام و همچنین به جوابهای فقیه معصومی نیز که علیالقاعده باید خوب باشد، نه متن و نه ترجمه، بر نخورده است. علیهذا آنچه در اینجا طرح میشود و مورد بررسی قرار میگیرد فقط

[١] الاثار الباقیه چاپ لیبزیگ، ص ٢٥٧.