مقالات فلسفی ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٨٠ - بوعلی و قانون جبر در حرکت

آنجا که در یک نقطه یک لحظه متوقف و سپس به سوی زمین باز میگردد؟ آیا علت این است که عایق و مانع در کار است، یعنی مقاومت هوا سبب میشود که سنگ حالت خود را از دست بدهد، و یا علت دیگر در کار است؟

اینجاست که بوعلی نظر خاصی ابراز کرده است مبنی بر اینکه علت اینکه سنگ و یا هر جسم ثقیل دیگر آنگاه که برخلاف جهت میل طبیعی پرتاب میشود حرکتش دوام نمییابد و بالاخره باز میگردد مصادمات هواست؛ یعنی این عایقهاست که تدریجاً حرکت را کند و کندتر میکند و در نتیجه به صفر میرساند؛ اگر موانع در کار نباشد جسم پرتاب شده به حرکت خود (به همان سرعت اولی) ادامه میدهد. عبارت بوعلی این است:

لولا مصادمة الهواء المخروق لوصل الحجر المرمی الی سطح الفلک [١].

اگر تصادم هوا نمیبود، سنگ پرتاب شده تا سطح فلک به حرکت خود ادامه میداد.

البته واضح است که محدود کردن به سطح فلک برای این است که فلک یک مانع برنداشتنی است؛ مقصود اصلی این است که اگر موانع و عوایق در کار نباشد، سنگ حرکت خود را تا بینهایت ادامه میدهد.

صدرالمتألهین نکتهای را اضافه میکند و آن اینکه: درست است که در اثر وارد شدن ضربه بر جسم یک میل و یک کشش در جسم پیدا میشود، اما منشأ مستقیم این میل و کشش چیست؟ آیا ضربه خارجی مستقیماً این میل را ایجاد میکند یا تأثیر ضربه تأثیر غیرمستقیم است یعنی تأثیر ضربه بر روی آن چیزی است که طبیعت یا صورت نوعیه جسم نامیده میشود و آن را که یک طبیعت جوهری است تبدیل به طبیعت دیگر میکند؛ یعنی تأثیر مستقیم ضربه این است که طبیعت جوهری مقسور را تبدیل به طبیعت ثانوی میگرداند؛ اگر طبیعت جوهری مقسور تغییر نکند چنین امکانی نیست؛ طبیعت اصلی اگر متحول نشود خود مانع است هر چند عایقی در کار نباشد.