که خاطره شیرینی از این مبحث در دوران تحصیل فلسفه در قم با هم بحث و استادم داشتم تعجب کردم که چگونه این مرد متوجه نشده است که آنچه صدرا در «الهیات» در این زمینه گفته است با آنچه شیخ و دیگران گفتهاند از زمین تا آسمان متفاوت است و شاید توجه آن مرحوم به بیان صدرا در جلد اول بوده و متوجه بیان وی در جلد سوم نبوده است، در صورتی که صدرا تصریح میکند که ما احیاناً در بدایات طبق مسلک قوم سخن میگوییم ولی در نهایات عقیده خاص خود را اظهار میکنیم [١].

از جمله مسائلی که در این ردیف باید شمرد، مسائلی است که فلاسفه اسلامی از لحاظ تکثیر اقسام و مشخص کردن آنها آن مسأله را از ابهام خارج کردهاند، مانند بیان اقسام تقدم، اقسام حدوث، انواع ضرورتها و امکانها، اقسام وحدت و کثرت.

امّا قسم چهارم یعنی مسائلی که برای اولین بار در جهان اسلامی طرح و عنوان شده است. این مسائل، هم زیاد است و هم دارای ارزش و اهمیت بیشتری است. از این مسائل است مسائل عمده وجود یعنی اصالت وجود، وحدت وجود، وجود ذهنی، احکام سلبیه وجود؛ همچنین مسأله جعل، مناط احتیاج شئ به علت، قاعده بسیط الحقیقه، حرکت جوهریه، تجرد نفس حیوان و تجرد نفس انسان در مرتبه خیال، اعتبارات ماهیت، احکام عدم خصوصاً امتناع اعاده معدوم، معقولات ثانیه، قاعده امکان اشرف، علم بسیط تفصیلی باری، امکان استعدادی، بعد بودن زمان، فاعلیت بالتسخیر، جسمانیة الحدوث بودن نفس، معاد جسمانی، وحدت نفس و بدن، نحوه ترکیب ماده و صورت که آیا انضمامی است یا اتحادی، تحلیل حقیقت ارتباط معلول با علت، وحدت در کثرت نفس و قوای نفس.

اما در منطق، این مسائل را باید نام برد: انقسام علم به تصور و تصدیق، که ظاهراً ابتکار آن از فارابی است، اعتبارات قضایا و تقسیم قضیه به خارجیه و حقیقیه و ذهنیه که زمینهاش از بوعلی است و به دست متأخّرین شکل گرفته است، تکثیر موجّهات که در اثر غور و کنجکاوی در قضیه مطلقه ارسطو و ابهامی که در آن بوده و ایراداتی که متوجه آن بوده است پیدا شده، مثلًا قضیه عرفیه عامه که یکی از شقوق قضیه مبهم ارسطویی است اولین بار به نقل خواجه نصیر الدین طوسی وسیله فخر الدین رازی عنوان شده است هر چند زمینه آن به وسیله ابن سینا به وجود آمده است.

[١]. اسفار، ج ١، چاپ قدیم، ص ٢٠.