٢. مسائلی که فلاسفه اسلامی آنها را تکمیل کردهاند، اما تکمیلی که کردهاند به این صورت بوده که پایههای آنها را محکمتر و آنها را مستدلتر کردهاند به اینکه شکل برهان را عوض کردهاند یا براهین دیگری اضافه کردهاند.

تکثیر براهین اگر فی المثل در هندسه صورت بگیرد ارزش چندانی ندارد، تفنن فکری محسوب میشود، مثل کاری که گفته میشود خواجه در شرح تحریر اقلیدس کرده است، زیرا سادگی و بساطت ریاضیات به قدری است که میتوان با یک برهان ساده اذهان را قانع کرد، اما در فلسفه تکثیر برهان از راههای مختلف ارزش زیادی دارد.

٣. مسائلی که در فلسفه قدیم یونانی مبهم و تاریک بود و در فلسفه اسلامی روشن و مشخص شده و با آنکه از لحاظ نام و عنوان تغییر نکرده تفاوت بسیاری میان صورت قدیم یونانی و جدید اسلامی مشاهده میشود.

٤. مسائلی که حتّی عنوانش تازه و جدید است و موضوع بیسابقهای است که فقط در جهان اسلامی طرح و عنوان شده است.

از قسم اول یعنی مسائلی که به همان شکل و صورت اولیه باقی ماند، اکثر مسائل منطق و مبحث مقولات دهگانه ارسطویی و علل اربعه ارسطویی و تقسیمات علوم ارسطویی و تقسیمات قوای نفس را میتوان نام برد. البته نه این است که در اینها هیچ گونه تصرف و تحقیقی به عمل نیامده است، بلکه منظور این است که در فلسفه اسلامی تغییر شکل نداده است، و الا میدانیم که بسیاری از علمای اسلامی منکر ده مقوله ارسطویی هستند. صاحب البصائر النصیریة بیش از چهار مقوله قائل نیست. شیخ اشراق مقولات را پنج تا میداند؛ به چهار مقوله ابن سهلان قائل است، بعلاوه حرکت را مقوله جداگانه میشمارد. بوعلی و صدر المتألّهین در تفاوت جسم طبیعی و جسم تعلیمی بیانی دارند که طبق آن بیان مقوله «کم» را از ردیف مقولات عرضیه باید خارج کرد. نظرات تازه و براهین ابتکاری زیادی خصوصاً در زمینه تباین مقولات از طرف فلاسفه اسلامی ذکر شده. با همه اینها مقولات دهگانه ارسطویی هنوز شکل و قیافه خود را در فلسفه اسلامی حفظ کرده است.

در موضوع علل اربعه ارسطویی نیز مطلب از همین قرار است. بوعلی و صدرا بیان خاصی در عدم دخالت ماده شئ در ماهیت شئ دارند که دیگر نمیتوان قانون