است که عکس این است، ظلّ این است، نمیشود گفت این یک موجود است آن موجود دیگری، آن فقط ظهور این است و بس. این است که عارف وجود را از غیر حق سلب میکند و غیر حق را فقط نمود و ظهور میداند و بس. البته در این زمینهها خیلی حرفها هست. ما در جلد پنجم اصول فلسفه مقداری در این زمینه بحث کردهایم.

اینجا یک اختلاف نظر شدید میان فلاسفه و عرفا پیدا میشود. فلاسفه هیچ وقت اینجور نمیگفتند. آن نظری که صدرالمتألهین در باب حقیقت وجود پیدا کرد- که حقیقت وجود را صاحب مراتب دانست- به ضمیمه یک اصل دیگری که تقریباً از آن قلل شامخ فلسفه صدرالمتألهین است و به این صورت بیان کرد: «بسیط الحقیقة کل الاشیاء و لیس بشیء منها» ذات حق که ذات بسیط الحقیقه است، همه اشیاء است و در عین حال هیچ یک از اشیاء هم نیست [١]، [تا حد زیادی جمع میکند میان نظر عرفا و نظر فلاسفه.] البته عرفا نیز در بیان خودشان بدون اینکه وجودی برای اشیاء قائل شوند همین حرف را (بسیط الحقیقة ...) زده بودند ولی نه به این تعبیر و نه با این پایه، اما ایشان این را با یک پایه فلسفی بیان کرد یعنی آن مطلبی که عرفا میگفتند فقط با اشراق قلبی قابل درک است و با عقل نمیشود آن را فهمید صدرالمتألهین با بیان عقلانی همان مطلب را ثابت کرد. اینجا یکی از آن جاهایی است که ایشان توفیق داد میان نظر عقل و نظر عرفان، و یکی از آن نکات بسیار برجسته فلسفه اوست و این جمله «بسیط الحقیقة کل الاشیاء ...» مال اوست. در کتاب بحثی در تصوف دکتر غنی (من تعجب میکنم از اینها که چگونه شجاعت دارند در این حرفها) نوشته که «اول

[١] تعبیر دیگری است از آن مطلبی که در نهج البلاغه زیاد تکرار میشود: لَیسَ فِی الْاشْیاءِ بِوالِجٍ وَ لا مِنْها بِخارِجٍ (خطبه ١٨٤) نه در اشیاء است و نه بیرون از اشیاء، که در این زمینه مخصوصاً در نهج البلاغه خیلی تعبیرات عجیبی هست.