آشنایی با قرآن ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٧٩ - سخن پیامبر صلی الله علیه و آله

بنابراین وقتی که ما میگوییم جمادات حیات ندارند راست میگوییم، نمیخواهیم بگوییم جمادات حیات دارند به آن معنا که نباتات حیات دارند. نباتات حیاتی دارند، حیوانات حیات عالیتری دارند و انسان حیات عالیتر و کاملتری دارد در این رو [١]، و در این رو جمادات هیچ حیاتی ندارند. ولی در آن روی دیگر [٢]، جمادات هم دارای نوعی حیات و بینش و دانش و آگاهی هستند و این حقیقتی است که قرآن به ما آموخته است:

الَمْ تَرَ انَّ اللَّهَ یسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِی السَّمواتِ وَ الْارْضِ وَ الطَّیرُ صافّاتٍ کلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبیحَهُ.

عرض کردم راجع به این «الَمْ تَرَ» بعضی گفتهاند یعنی «ا لَمْ تَعْلَمْ» آیا نمیدانی؟

که منظورشان این بوده که تسبیح را به زبان حال بدانند، ولی مرحوم فیض در تفسیر صافی [٣] از یک مرد بزرگی نقل میکند که در اینجا مخاطبْ شخص پیغمبر است؛ به پیغمبر میگوید: «آیا شهود نکردی؟» یعنی تو که اینها را به شهود درک کردی.

الَمْ تَرَ انَّ اللَّهَ یسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِی السَّمواتِ وَ الْارْضِ [آیا شهود نکردی که] خدا را تسبیح میکند هرکه در آسمانهاست و هرکه در زمین است. در اینجا چون «هرکه» (مَنْ) فرموده است، بعضی گفتهاند این آیه عمومیت ندارد، خصوص ملائکه را در آسمانها و انسان را در زمین شامل میشود، ولی عده دیگری میگویند نه، «مَنْ» در اینجا با «ما» در جای دیگر فرق

[١]. [وجهه مُلکی.]

[٢]. [وجهه ملکوتی.]

[٣]. ج ٣/ ص ٤٣٩.