هماهنگى اعضاى بدن به راستى عجيب است؛ هنگامى كه يك عمل ساده يا پيچيده را انجام مى‌دهيم، بلافاصله سيستم خاصّى كه به فرمان پروردگار در مغز ما مستقر شده است به طور خودكار هماهنگى لازم را در ميان اعضاء تأمين مى‌كند.

مثلًا، در برابر يك حادثه آتش‌سوزى كه بايد براى خاموش كردن آن تلاش كنيم، و در صورت عدم امكان، خود و ديگران را از محلّ حادثه دور نمائيم، بار سنگين در جنبه‌هاى اجرائى، بيشتر بر عضلات پا و بازو گذاشته شده است. در چنين شرايطى، ناگهان در يك لحظه هماهنگ ضربان «قلب» بالا مى‌رود و «تنفّس» سريع مى‌شود؛ و گردش خون در عضلات، به حدّاكثر مى‌رسد؛ خون به مقدار زياد به سلّولهاى بدن براى تغذيه و تهيّه نيروى لازم مى‌رسد؛ «مغز» نيز براى سرعت عمل بيشتر، خون زيادترى دريافت مى‌دارد و حتّى اگر انسان گرسنه و تشنه باشد، موقّتاً احساس گرسنگى و تشنگى را بكلّى از دست مى‌دهد تا فكر و نيروى جسمانى او مشغول به تهيّه اين نيازها نشوند، و هماهنگى و بسيج نيروها به طور كامل در برابر حادثه انجام گيرد.

اين يك نمونه كوچك در تشكيلات بدن انسان است، و اگر در كار هر يك از دستگاههاى بدن خود و موجودات زنده ديگر، دقّت كنيم، مى‌بينيم مسأله ارتباط و هماهنگى به قدرى دقيق و ظريف پياده شده است كه بهتر از آن تصوّر نمى‌شود، و ما در بحثهاى توحيدى از اين موضوع دلائل روشنى براى اثبات وجود خدا و علم وحكمت و قدرت او مى‌گيريم و قرآن مجيد نيز به آن اشارات فراوانى دارد.

هر قدر سازمانى گسترده‌تر و پيچيده‌تر شود؛ مسأله هماهنگى در آن حسّاستر مى‌شود، تا آنجا كه گاه انسان با وسائل عادى نمى‌تواند آن را تأمين كند و ناچار از وسائل دقيق صنعتى كمك مى‌گيرد، چنان كه در سازمانهاى ادارى و صنعتى پيچيده امروز از كامپيوتر براى‌هماهنگ كردن بهره فراوان مى‌گيرند. به تاريخ اسلام برمى‌گرديم، يك ناهماهنگى در لشكر اسلام در جنگ احد (ناهماهنگى مردان‌

تيراندازى كه تحت فرماندهى «عبداللَّه بن جبير» بودند با بقيه سپاه‌