تماشاي فرزانگی و فروزندگی - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٦٤ - علماى شيعه و تفسير قرآن

مجموعه‌اى از روايات را تشكيل مى‌داد كه از اهل‌بيت(عليهم السلام) نقل مى‌نمودند كه البته سليقه‌هاى افراد در اين تدوين دخالت داشت.

ولى از زمان شيخ طوسى كه تحولى در فقه شيعه پديد آمد و مُقارن با تحولاتى در ساير علوم بود و با بهره‌گيرى از روايات و برخى كتب مُعتبر تفسير جامع و پرمحتوايى كه قرآن را از ديدگاه ادبى، فقهى و كلامى مورد بررسى قرار داد، به رشته تأليف درآمد كه «تفسير تبيان»[١] نام دارد. البته قبل از آن هم كتاب‌هايى در متشابهاتِ مجازات قرآن نوشته مى‌شد از جمله كتاب «متشابهات القرآن» سيد رضى است ولى تفسير جامعى قبل از نگارش تبيان نداريم.

از آن ايام به بعد در كنار رواج فقه به صورت مبسوط و استدلالى و توأم با دقت‌هاى عالمانه و فقيهانه، مشابه اين تلاش در تفسير هم متداول گرديد و مفسّران بزرگى را مشاهده مى‌كنيم كه كتاب‌هايى در اين زمينه

---

[١] محمد بن حسن طوسى معروف به شيخ الطائفه (٤٦٠ ـ ٣٨٥ ه‌.‌ق) تفسير تبيان را نگاشت كه نخستين تفسير جامع و فراگير شيعى است و به بحث‌هاى علوم قرآنى و تفسيرى به طور اجتهادى و تفسيرى مى‌پردازد. اين تفسير به زبان عربى و در ده جلد منتشر شده است. روش شيخ در اين تفسير در كنار تبيين و توضيح معانى آيات، عرضه اقوال گوناگون عقيدتى و كلامى است. وى توجّهى خاص به مباحث لغوى و اشتقاق كلمات و قرائت آيات دارد. قصص و تاريخ امّت‌هاى پيشين را نقل و ارزيابى مى‌كند و آن چه به نظرش ضعيف است رد مى‌نمايد. اين تفسير در قرن ششم هجرى توسط ابن ادريس (متوفى ٥٩٨) تلخيص گرديد. تبيان نخست در سال‌هاى ١٣٦٥ ـ ١٣٦٠ ه‌.‌ق در دو مجلّد رحلى زير نظر حاج ميرزا على آقا شيرازى و حاج آقا رحيم ارباب اصفهانى تصحيح و چاپ گرديد. سپس در نجف اشرف بين سال‌هاى ١٣٧٦ تا ١٣٨٣ ه‌.‌ق با مقدمه مفصّل شيخ آقا بزرگ تهرانى در ده جلد منتشر شد. هم‌اكنون چند مركز تحقيقاتى در قم مشغول تحقيق و تصحيح آن هستند و برخى مجلدات آن نيز با اين اصلاحات و تعليقات چاپ شده است. (گلى‌زواره)