جامى از زلال كوثر - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٨٨ - اختيار، مهم ترين عامل تأثيرگذار

اختلافات فرد است. عوامل فيزيكى، زيستى، روانى و اجتماعى هرگز تعيين‌کننده افعال اختيارى بشر نيستند؛ بلكه فقط زمينه‌ساز گزينش و اختيار اويند. بدون شك، ميزان استفاده افراد بشر از اين نعمت خداداده، مانند ساير نِعَمِ الهى، يكسان نيست. كسانى هستند كه با عدمِ اعمال اين نيرو، به تدريج، موجبات ضعف و فتور آن را فراهم مي‌آورند، و كسان ديگرى نيز هستند كه با به‌کارگيري مستمر و صحيح آن، چنان قوى و نيرومندش مي‌سازند كه مي‌توانند در برابرِ همه عوامل و مقتضيات ديگر بايستند. بنابراين، اگر يكى از خصايص يك فرد، نتيجه رفتار اختيارى او نباشد، خواه نتيجه رفتار غير اختيارى و ناخواسته وى باشد، خواه مقتضاى عوامل زيستى (مانند بلند قامتى يا كوتاه قدى، لاغرى يا چاقى، رنگ مو، رنگ چشم و ...)، آن خصيصه از مقومات شخصيت او نخواهد بود. همچنين، اگر امرى منشأ هيچ عمل اختياريى نشود تأثير و دخالتى در شخصيت نخواهد داشت. خلاصه آن‌كه شخصيت انسان ساخته و پرداخته رفتار اختيارى اوست و چون عامل مباشر در رفتار اختيارى، اراده آزاد شخص است، بايد گفت اراده سهم اساسى و درجه اول را در شکل‌گيري و تحول شخصيت دارد.[١]

در شکل‌گيري شخصيت يگانه اسوه‌اي چون فاطمه زهرا(عليها السلام)، همه عوامل تأثيرگذار بر شخصيت ايشان. از عامل وراثت گرفته تا عامل محيط و عوامل غيبى ـ دست به دست هم داده‌اند و پرورش دهنده چنان گل بي‌نظيري در گلستان وجود گرديده‌اند:

اى تو آن گوهر يكتا كه به يكتايى تو *** مادر دهر نياورد و نيارَد به شكم

دختر اين گونه به صلب ازليّت ناياب *** گوهر اين گونه ندارد ابديّت به رَحِم.[٢]