از مطالعۀ کتاب خطیب و هم‌چنین دیگر آثار رجالی عامه، به این نظر رهنمون می‌شویم که محدثان عامه در تنظیم شرایط راوی، همواره به دنبال خاستگاه‌های روایی یا سیره‌ای (سیرۀ صحابه و راویان صدر اسلام) بوده‌اند.[١٨١] و به نظر می‌رسد، این شیوه در میان رجالیان متقدم شیعه نیز متداول بوده است؛ به عبارت دیگر، راویت‌گریِ متون مقدس نیازمند شرایطی است که عقل تنها به پاره‌ای از آن‌ها اذعان دارد. عقل می‌تواند نقل صحیح و بدون کم و کاست روایت را از راوی طلب کند، اما چه بسا در مواردی، برخی از شرایط راوی را عقل مستقلاً نتواند بدان راه یابد. در نوشتار حاضر، نخست خاستگاه رواییِ شرایط راوی را تبیین و سپس به پای‌بندی رجالیان متقدم _ پیش از سدۀ ششم _ به این‌گونه شرایط و هم‌چنین به مبنای درون‌مذهبیِ محدثان در اعتماد به راویان اشاره خواهیم کرد.

الف) شرایط راوی در روایات

خوش‌بختانه در میان متون روایی، گاه با صراحت و گاه به صورت ضمنی، شرایطی برای راوی بیان شده است. پاره‌ای از شرایط راوی را از روایات برداشت کرده‌ایم
که در ذیل خواهد آمد. به نظر می‌رسد، رجالیان متقدم این‌گونه شرایط را در راویان دنبال می‌کردند.

صداقت

مهم‌ترین شرط گزارش‌گران، نقل مطابقی متون است. راوی باید در انتقال سخن، راست‌گو باشد و از دروغ پرهیز کند؛ از این رو لازم است راوی، پیش از آن‌که شیوۀ نقل روایت را بیاموزد، راست‌گویی را آموزش ببیند.[١٨٢] در این صورت، اگر حدیث اهل‌بیت: را آن‌گونه که می‌شنود نقل کند، در محضر حق‌تعالی «صدّیق» است، وگرنه «کذّابی» بیش نیست.[١٨٣] بنابراین، آنچه حدیث را زیبا و مزین جلوه می‌دهد، همان «راست‌گویی راوی» است.[١٨٤]

[١٨١]. نک: دانش رجال از دیدگاه اهلسنت، ص٥٦-٦٩.

[١٨٢]. امام باقر٧ فرمود: «تعلموا الصدق قبل الحدیث»؛ الکافی، ج٢، ص١٠٤، ح٤٤.

[١٨٣]. اختیار معرفة الرجال، ج١، ص٣٣٩، ح١٩٦.

[١٨٤]. پیامبر خدا٦ فرمود: «زینة الحدیث الصدق»؛ من لایحضره الفقیه، ج٤، ص٤٠٢، ح٥٨٦٨؛ الأمالی (صدوق)، ص٥٧٦، ح٧٨٨.