در اينجا قانون سياسى مشهورى وجود دارد كه مى‌گويد: هر گاه نظام در سر كوب و اختناق فرو رود، مردم را به هوسرانى و گنهكارى بيشتر سوق مى‌دهد تا بلكه مردم بدين وسيله از زندگى پر مرارت خويش كه با آن مواجهند غفلت ورزند.

زمامداران عبّاسى نيز همين قانون را از روزهاى آغازين حكمروايى شان به كار بستند. داستانهاى هزار ويك شب و اخبار كاخهاى آكنده از اسباب كامروايى وپستى، گواه همين مسأله مى‌تواند باشد.

هر اندازه كه زمان سپرى مى‌شد و سركوب مردم وجدايى خلفاى عباسى از توده‌ها فزونى مى‌گرفت، در لذّات و خوشگذرانيها بيشتر فرومى‌رفتند، تا آنجا كه در روزگار روى كار آمدن متوكّل هرزگى و عيّاشى به اوج خود رسيده بود. مجالس او بسيار پر آوازه‌اند تا آنجا كه مورخان گفته‌اند كه وى صاحب پنج هزار كنيزك بود كه گفته مى‌شود با همه آنها همبستر شده بود و يكى از غلامانش مى‌گفت: اگر متوكّل به قتل نرسيده بود به خاطر كثرت جماع، چندان عمر درازى نمى‌كرد. [١]

هوسرانى و خوشگذرانى به حساب توده‌هاى مستضعف انجام مى‌شد.

چون نظام مردم را وا مى‌داشت تا خراج (كه به مثابه ماليات امروزى بود). بيشتر بپردازند و مخالفان را سركوب كنند. هر گاه عياشيها و هرزگيهاى نظام، موجب تهى شدن خزانه مى‌گرديد، واليان براى جمع‌

[١] - حياة الامام العسكرى، ص ٢٣١.