«حجّت» از نظر لغت، به معنای برهان و دلیل است که با آن حریف را قانع یا دفع کنند و جمع آن حجج و حجاج است. [١] .
این کلمه در قرآن مجید در موارد مختلفی به کار رفته است؛ از جمله: «لِئَلاَّ یَکُونَ لِلنّاسِ عَلَی اللّهِ حُجَةٌ بَعدَ الرُّسُلِ وَکانَ اللَّهُ عَزیزاً حَکِیماً» [٢] ؛ «تا برای مردم، پس از [فرستادن] پیامبران، در مقابل خدا [بهانه و] حجتی نباشد، و خدا توانا و حکیم است».
«قُلْ فَلِلّهِ الحُجَّةُ البَالِغَةُ فَلَو شَاءَ لَهَداکُمْ اَجْمَعین» [٣] ؛ «بگو برهان رسا (حجّت) ویژه خدا است، و اگر [خدا] می‌خواست قطعاً همه شما را هدایت می‌کرد».
امام کاظم‌علیه السلام فرموده است: «اِنّ لِلَّهِ عَلَی النّاسِ حُجَتَینِ حُجَةً ظَاهِرَةً وَحُجَةً بَاطِنةً فَاَمَّا الظَاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَالاَنبِیاءُ وَالاَئِمَّةُعلیهم السلام وَاَمَّا البَاطِنَةُ فَالعُقُولُ» [٤] ؛ «خداوند را بر مردم دو حجّت است: یکی ظاهر که آن عبارت است از پیامبران و رهبران دین و دیگر باطن که آن عقول مردم است».
پیامبران و اوصیای آنها از این جهت «حجّت» نامیده شده‌اند که خداوند به وجود ایشان، بر بندگان خود احتجاج کند و نیز از این جهت که آنان دلیل بر وجود خدا هستند و گفتار و کردارشان نیز دلیل بر نیاز مردم به قانون آسمانی است.
بر اساس روایات فراوانی، هرگز زمین خالی از حجّت نمی‌ماند؛ چنان که از امام رضاعلیه السلام سؤال شد: آیا زمین از حجّت خالی می‌ماند؟ حضرت فرمود: «لَوْ بَقِیَتْ بِغَیْرِ اِمَامٍ لَسَاخَتْ» [٥] ؛ «اگر زمین [به اندازه چشم برهم زدنی] از حجّت خالی باشد، اهلش را فرو می‌برد».
از دیدگاه شیعه، حضرت مهدی‌علیه السلام به عنوان آخرین حجَّت الهی است که به حجةبن الحسن العسکری‌علیه السلام نیز شهرت دارد. [٦] .
داوود بن قاسم گوید: از امام دهم شنیدم که می‌فرمود: «الخَلَفُ مِنْ بَعْدِیَ الحَسَنُ فَکَیْفَ لَکُمْ بِالْخَلَفِ مِنْ بَعْدِ الخَلَفِ فَقُلتُ لِمَ جَعَلَنِیَ اللّهُ فِداکَ فَقَالَ: اِنَّکُم لا تَرَوْنَ شَخْصَهُ وَلایَحِلُّ لَکُم ذِکْرُهُ بِاسمِهِ فَقُلتُ کَیفَ نَذکُرُهُ فَقَال: قُولُوا الحُجَّةُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍصلی الله علیه وآله» [٧] ؛ «جانشین من پس از من پسرم حسن است. شما را چه حالی خواهد بود نسبت به جانشینِ پس از جانشین؟ عرض کردم: چرا؟ خداوند مرا قربانت کند. فرمود: برای آنکه شخصش را نتوانید دید و ذکر او به نام مخصوصش روا نباشد. عرض کردم: پس چطور او را یاد کنیم؟ فرمود: بگویید حجّت از خاندان محمدصلی الله علیه وآله».
در اغلب روایات این لقب به صورت «الحُجَّةُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍصلی الله علیه وآله» به کار رفته است. [٨] .

[١] ر.ک: لسان العرب، ج ٢، ص ٢٢٨.
[٢] نساء (٤)، آیه ١٦٥.
[٣] انعام (٦)آیه ١٤٩.
[٤] الکافی، ج ١، ص ١٥.
[٥] شیخ صدوق، علل الشرایع، ج ١، ص ١٩٨.
[٦] بحارالانوار، ج ٢٥، ح ٦ و ج ٩٧، ص ٣٤٣.
[٧] کتاب الغیبة، ص ٢٠٢، ح ١٦٩؛ الکافی، ج ١، ص ٣٢٨، ح ١٣.
[٨] ر.ک: پیشین؛ شیخ صدوق، علل الشرایع، ج ١، ص ٢٤٥؛ کمال الدین و تمام النعمة، ج ٢، ص ٦٤٨.