بشر به مقتضای حب ذات و طبیعت جست‌وجوگر خود، همواره به سرانجام دنیا می‌اندیشیده است. [١] همه ادیان الهی و بیشتر مکاتب بشری، درباره پایان تاریخ، اظهار نظر کرده‌اند. [٢] در همه پیش‌گویی‌های مربوط به آخِرُالزّمان، خبرهای وحشتناک و نگران‌کننده‌ای وجود دارد؛ [٣] ولی اغلب بر این امر اتّفاق نظر است که پایان کار بشر، روشن و سعادت‌آمیز است. [٤] در تمام فرقه‌ها و مذاهب اسلامی، کم و بیش سرانجام سعادت‌مند بشر پیش‌بینی شده است. [٥] در متون زرتشتی (از آیین‌های باستان) به صراحت از دوره طلایی بشر در پایان جهان یاد شده که به آشوب‌ها و بلاهای بسیار مسبوق می‌گردد و با ظهور واپسین منجی (سوشیانس) محقّق می‌شود. [٦] در آیین هندوان نیز هر دوره انسانی به چهار قسمت تقسیم شده که قسمت چهارم آن، مظهر غروب و افول تدریجی معنویت اوّلیه است و از آن، به عصر ظلمت Yuga Kali تعبیر می‌شود؛ سپس منجی بشر ظاهر شده و با فروپاشی جوامع انسانی و از بین رفتن شرارت‌ها، دوره‌ای نو آغاز می‌گردد. [٧] در متون بودایی نیز از این دوره، سخن به میان آمده است. [٨] .
در ادیان ابراهیمی - بیش از آیین‌ها و مکاتب دیگر - بر دوره طلایی بشر در پایان تاریخ، تأکید شده است. در عهد عتیق، برقراری سعادت و عدالت در سرتاسر جهان پیش‌بینی شده که به وسیله «مشیح» محقّق می‌شود. [٩] در عهد جدید نیز به این مطلب پرداخته شده [١٠] و مکاشفه یوحنا به طور کامل به حوادث ناگوار آخِرُالزّمان، اختصاص یافته و در پایان آن، به برقراری صلح و آرامش جهان تحت حاکمیت مؤمنان اشاره شده است. [١١] در میان مکاتب بشری، پیش‌بینی «مارکس» از مدینه کمونیستی همراه با کمون نهایی ایجاد شده، تصویری از جامعه بی‌طبقه و بی‌نیاز از دولت را ارائه می‌دهد. [١٢] پیش‌بینی‌های «رنه گنون» (عبدالواحد یحیی) از افول و فروپاشی تمدّن مادّی غرب و ظهور مجدّد حقّ و حقیقت - که با نظر به داده‌های آیین‌های باستان و ادیان ابراهیمی ارائه شده - خبر می‌دهد. [١٣] نظریّه پایان تاریخ «فوکویاما» پیروزی نهایی نظام غربی و حاکمیّت ابدی آن بر سرتاسر جهان را پیش‌بینی کرده است [١٤] و نظریّه «برخورد تمدّن‌ها» از «هانتیگون» جنگ جهانی تمدّن‌ها و نظم جهانی نوی بر اساس مرزهای تمدّنی را در پایان این دوره از جهان، پیش‌بینی می‌کند. [١٥] .

[١] تاریخ ابن خلدون، ج ١، ص ٣٠٣.
[٢] نجات‌بخشی در ادیان، ص ١٣ و ١٤؛ علی و پایان تاریخ، ص ٢٥ - ١٥.
[٣] هزاره‌گرایی، ص ٢٥.
[٤] نجات‌بخشی در ادیان، ص ١٣ و ١٤.
[٥] قیام و انقلاب مهدی، ص ٥.
[٦] اوستا، گاهان، یسنه ٤٦، ب ٣ و یَشتها، اردیبهشت، ب ١٧ - ١٠ و فروردین، ب ١٢٩؛ نجات‌بخشی در ادیان، ص ٧١-٣.
[٧] بحران دنیای متجدّد، ص ١ و اوپانیشاد، ص ٧٧٤ - ٧٧٢ و ٧٣٧.
[٨] بودا، ص ٥١٨ و ٥١٩ علی و پایان تاریخ، ص ٢٣.
[٩] کتاب مقدّس، اشعیاء ١١ و ١٢، یوئیل ٣ و ٤، زکریا ٩، دانیال ٤٤ :٢، و ١٣ :٧ و ٢٧.
[١٠] کتاب مقدّس، متی ٤٤ - ١٥ :٢٤، و رسل ٢١ - ١٧ :٢.
[١١] کتاب مقدّس، مکاشفه یوحنا ٢٢ - ٤؛ نجات بخشی در ادیان، ص ١٣٣ - ١١٣.
[١٢] مارکس و مارکسیسم، ص ٩٤ - ٩١.
[١٣] بحران دنیای متجدّد، ص ١٥٤ و١٠٥ و٥٥ و٢٠ و٢ و ١٨٦؛ علائم آخِرُالزّمان، ص ٢٠٠ و١٩٩ و١٨٨ و ٣١٨.
[١٤] «پایان تاریخ و آخرین انسانها» مجله اطلاعات سیاسی و اقتصادی، ص ٢٢.
[١٥] برخورد تمدّن‌ها و بازسازی نظم جهانی، ص ٤٨٥ و ٥١٦.