((إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ‌)، دين، (نزد خدا اسلام است).[١](وَ إِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ)، در اين آيه كلمه (أب- پدر) بر جد و عمو و پدر واقعى اطلاق شده، با اين كه غير از تغليب مجوز ديگرى ندارد.

و اين خود براى بحث آينده كه آزر مشرك، پدر واقعى ابراهيم نبوده، دليل محكمى است، كه انشاء اللَّه بحثش خواهد آمد.

(إِلهاً واحِداً) الخ، در جمله قبل، بطور مفصل فرمود: (معبود پدرانت ابراهيم و اسماعيل و اسحاق)، و در جمله مورد بحث دوباره، ولى خيلى كوتاه، فرمود: (معبود يگانه)، تا توهمى را كه ممكن بود از عبارت مفصل قبلى به ذهن برسد، (كه لا بد غير از معبود پدران ابراهيم معبودهاى ديگرى نيز هست) دفع كند.

(وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ) اين جمله بيانى است براى عبادتى كه در جمله: (بعد از من چه چيز را عبادت ميكنيد) از آن سؤال شده بود، و ميرساند آن عبادت كه فرزندان در پاسخ پدر گفتند، عبادت بهر قسم كه پيش آيد نيست، بلكه عبادت بر طريقه اسلام است.

و در اين پرسش و پاسخ رويهمرفته اين معنا به چشم ميخورد: كه دين ابراهيم اسلام بوده، و دينى هم كه فرزندان وى، يعنى اسحاق و يعقوب و اسماعيل و نواده‌هاى يعقوب، يعنى بنى اسرائيل و نواده‌هاى اسماعيل يعنى بنى اسماعيل خواهند داشت، اسلام است، و لا غير، چه اسلام آن دينى است كه ابراهيم از ناحيه پروردگارش آورده، و در ترك آن دين، و دعوت به غير آن، احدى را دليل و حجتى نيست.

بحث روايتى [چند روايت در بيان اسلام و ايمان‌]

در كافى از سماعه از امام صادق ع روايت كرده كه فرمود: نسبت ايمان به اسلام، نسبت كعبه است به حرم، ممكن است كسى در حرم (كه زمينى به مساحت ٢٩١٤٠٧/ ٤٨٩ كيلومتر مربع است)[٢] بوده باشد، ولى در كعبه نباشد، ولى ممكن نيست كسى در كعبه (كه تقريبا

[١]- سوره آل عمران آيه ١٩

[٢]- كتاب مرآت الحرمين ص ٢٢٥ مساحت حرم را از مسجد الحرام سابق به چهار ناحيه از دائره حرم بدينسان معين نموده:

الف- از مسجد الحرام تا اضائه ٥/ ١٢٠٩٧ متر. ب- روبروى آن يعنى از مسجد الحرام تا وادى نخله كه سمت عراق است ١٣٣٥٣ متر. ج- از مسجد الحرام تا عرينه ١٨٣٣٣ متر. د- از مسجد الحرام تا تنعيم ٦١٤٨ متر كه اگر دو تاى اول را با هم جمع كنيم قطر دائره حرم در بين اين دو نقطه ٥/ ٢٥٤٥١ متر ميشود و اگر دو تاى دوم را كه تقريبا روبروى همند با هم جمع كنيم ٢٤٤٨١ متر ميشود كه قطر متوسط اين دائره ٢٤٩٦٦ متر است و در نتيجه مى‌توان بطور تقريب گفت مساحت حرم عبارتست ٤٨٩٢٩١٤٠٧ متر مربع كه اگر در عدد ميليون تقسيم شود عبارت مى‌شود از ٢٩١٤٠٧/ ٤٨٩ كيلومتر مربع.