التبيان في تفسير غريب القرآن
(١)
٧ ص
(٢)
٨ ص
(٣)
٨ ص
(٤)
٨ ص
(٥)
٩ ص
(٦)
١٠ ص
(٧)
١١ ص
(٨)
١٦ ص
(٩)
١٦ ص
(١٠)
١٧ ص
(١١)
١٨ ص
(١٢)
١٩ ص
(١٣)
٢٠ ص
(١٤)
٢١ ص
(١٥)
٢٣ ص
(١٦)
٢٥ ص
(١٧)
٢٨ ص
(١٨)
٢٨ ص
(١٩)
٢٨ ص
(٢٠)
٣٠ ص
(٢١)
٣٠ ص
(٢٢)
٣٣ ص
(٢٣)
٣٤ ص
(٢٤)
٤٠ ص
(٢٥)
٤٤ ص
(٢٦)
٤٤ ص
(٢٧)
٤٧ ص
(٢٨)
١١٨ ص
(٢٩)
١٣٥ ص
(٣٠)
١٤٦ ص
(٣١)
١٥٥ ص
(٣٢)
١٦٤ ص
(٣٣)
١٧٥ ص
(٣٤)
١٧٩ ص
(٣٥)
١٨٦ ص
(٣٦)
١٨٨ ص
(٣٧)
١٩٤ ص
(٣٨)
٢٠١ ص
(٣٩)
٢٠٣ ص
(٤٠)
٢٠٥ ص
(٤١)
٢٠٨ ص
(٤٢)
٢١١ ص
(٤٣)
٢١٦ ص
(٤٤)
٢٢٣ ص
(٤٥)
٢٢٦ ص
(٤٦)
٢٣١ ص
(٤٧)
٢٣٦ ص
(٤٨)
٢٤٠ ص
(٤٩)
٢٤٤ ص
(٥٠)
٢٤٧ ص
(٥١)
٢٥٠ ص
(٥٢)
٢٥٣ ص
(٥٣)
٢٥٥ ص
(٥٤)
٢٥٩ ص
(٥٥)
٢٦٠ ص
(٥٦)
٢٦٢ ص
(٥٧)
٢٦٤ ص
(٥٨)
٢٦٥ ص
(٥٩)
٢٦٧ ص
(٦٠)
٢٧٠ ص
(٦١)
٢٧٢ ص
(٦٢)
٢٧٥ ص
(٦٣)
٢٧٩ ص
(٦٤)
٢٨٣ ص
(٦٥)
٢٨٥ ص
(٦٦)
٢٨٧ ص
(٦٧)
٢٨٨ ص
(٦٨)
٢٨٩ ص
(٦٩)
٢٩٢ ص
(٧٠)
٢٩٣ ص
(٧١)
٢٩٤ ص
(٧٢)
٢٩٥ ص
(٧٣)
٢٩٧ ص
(٧٤)
٢٩٨ ص
(٧٥)
٢٩٩ ص
(٧٦)
٣٠١ ص
(٧٧)
٣٠٢ ص
(٧٨)
٣٠٤ ص
(٧٩)
٣٠٥ ص
(٨٠)
٣٠٧ ص
(٨١)
٣١٠ ص
(٨٢)
٣١٣ ص
(٨٣)
٣١٤ ص
(٨٤)
٣١٥ ص
(٨٥)
٣١٦ ص
(٨٦)
٣١٦ ص
(٨٧)
٣١٧ ص
(٨٨)
٣١٧ ص
(٨٩)
٣١٧ ص
(٩٠)
٣١٨ ص
(٩١)
٣١٨ ص
(٩٢)
٣١٩ ص
(٩٣)
٣١٩ ص
(٩٤)
٣٢١ ص
(٩٥)
٣٢٢ ص
(٩٦)
٣٢٣ ص
(٩٧)
٣٢٤ ص
(٩٨)
٣٢٥ ص
(٩٩)
٣٢٧ ص
(١٠٠)
٣٢٨ ص
(١٠١)
٣٣٠ ص
(١٠٢)
٣٣١ ص
(١٠٣)
٣٣٢ ص
(١٠٤)
٣٣٤ ص
(١٠٥)
٣٣٥ ص
(١٠٦)
٣٣٦ ص
(١٠٧)
٣٣٨ ص
(١٠٨)
٣٣٨ ص
(١٠٩)
٣٤٠ ص
(١١٠)
٣٤٠ ص
(١١١)
٣٤١ ص
(١١٢)
٣٤٢ ص
(١١٣)
٣٤٢ ص
(١١٤)
٣٤٣ ص
(١١٥)
٣٤٤ ص
(١١٦)
٣٤٥ ص
(١١٧)
٣٤٦ ص
(١١٨)
٣٤٦ ص
(١١٩)
٣٤٧ ص
(١٢٠)
٣٤٧ ص
(١٢١)
٣٤٧ ص
(١٢٢)
٣٤٨ ص
(١٢٣)
٣٤٨ ص
(١٢٤)
٣٤٨ ص
(١٢٥)
٣٤٩ ص
(١٢٦)
٣٥٠ ص
(١٢٧)
٣٥٠ ص
(١٢٨)
٣٥٠ ص
(١٢٩)
٣٥١ ص
(١٣٠)
٣٥١ ص
(١٣١)
٣٥٢ ص
(١٣٢)
٣٥٢ ص
(١٣٣)
٣٥٣ ص
(١٣٤)
٣٥٣ ص
(١٣٥)
٣٥٣ ص
(١٣٦)
٣٥٤ ص
(١٣٧)
٣٥٤ ص
(١٣٨)
٣٥٥ ص
(١٣٩)
٣٥٦ ص
(١٤٠)
٣٦٣ ص
(١٤١)
٣٦٣ ص
(١٤٢)
٣٦٣ ص
(١٤٣)
٣٦٧ ص
(١٤٤)
٣٦٨ ص
(١٤٥)
٣٦٨ ص
(١٤٦)
٣٧٠ ص
(١٤٧)
٣٧٢ ص
(١٤٨)
٣٧٢ ص
(١٤٩)
٣٧٩ ص
(١٥٠)
٣٨٤ ص
(١٥١)
٣٨٦ ص
(١٥٢)
٣٨٧ ص
(١٥٣)
٣٩١ ص
(١٥٤)
٣٩٨ ص
(١٥٥)
٤٠٣ ص
(١٥٦)
٤٠٦ ص
(١٥٧)
٤٠٨ ص
(١٥٨)
٤١٤ ص
(١٥٩)
٤١٦ ص
(١٦٠)
٤٢٤ ص
(١٦١)
٤٢٧ ص
(١٦٢)
٤٣١ ص
(١٦٣)
٤٣٣ ص
(١٦٤)
٤٣٥ ص
(١٦٥)
٤٣٦ ص
(١٦٦)
٤٤٤ ص
(١٦٧)
٤٤٦ ص
(١٦٨)
٤٥١ ص
(١٦٩)
٤٥٧ ص
(١٧٠)
٤٦١ ص
(١٧١)
٤٦٤ ص
(١٧٢)
٤٦٨ ص
(١٧٣)
٤٧٥ ص
(١٧٤)
٤٧٧ ص
(١٧٥)
٤٨٣ ص
(١٧٦)
٤٨٥ ص
(١٧٧)
٤٨٥ ص
(١٧٨)
٤٨٥ ص
(١٧٩)
٤٨٥ ص
(١٨٠)
٤٨٥ ص
(١٨١)
٤٨٥ ص
(١٨٢)
٤٨٥ ص
(١٨٣)
٤٨٦ ص
(١٨٤)
٤٨٦ ص
(١٨٥)
٤٨٦ ص
(١٨٦)
٤٨٧ ص
(١٨٧)
٤٨٧ ص
(١٨٨)
٤٨٧ ص
(١٨٩)
٤٨٨ ص
(١٩٠)
٤٨٨ ص
(١٩١)
٤٨٨ ص
(١٩٢)
٤٨٨ ص
(١٩٣)
٤٨٨ ص
(١٩٤)
٤٨٩ ص
(١٩٥)
٤٩٠ ص
(١٩٦)
٤٩٠ ص
(١٩٧)
٤٩٠ ص
(١٩٨)
٤٩٠ ص
(١٩٩)
٤٩١ ص
(٢٠٠)
٤٩١ ص
(٢٠١)
٤٩١ ص
(٢٠٢)
٤٩١ ص
(٢٠٣)
٤٩٢ ص
(٢٠٤)
٤٩٢ ص
(٢٠٥)
٤٩٢ ص
(٢٠٦)
٤٩٢ ص
(٢٠٧)
٤٩٣ ص
(٢٠٨)
٤٩٣ ص
(٢٠٩)
٤٩٣ ص
(٢١٠)
٤٩٤ ص
(٢١١)
٤٩٤ ص
(٢١٢)
٤٩٥ ص
(٢١٣)
٤٩٥ ص
(٢١٤)
٤٩٦ ص
(٢١٥)
٤٩٦ ص
(٢١٦)
٤٩٦ ص
(٢١٧)
٤٩٧ ص
(٢١٨)
٤٩٧ ص
(٢١٩)
٤٩٧ ص
(٢٢٠)
٤٩٨ ص
(٢٢١)
٤٩٩ ص
(٢٢٢)
٤٩٩ ص
(٢٢٣)
٥٠٠ ص
(٢٢٤)
٥٠١ ص
(٢٢٥)
٥٠٢ ص
(٢٢٦)
٥٠٢ ص
(٢٢٧)
٥٠٣ ص
(٢٢٨)
٥٠٣ ص
(٢٢٩)
٥٠٣ ص
(٢٣٠)
٥٠٣ ص
(٢٣١)
٥٠٤ ص
(٢٣٢)
٥٠٤ ص
(٢٣٣)
٥٠٤ ص
(٢٣٤)
٥٠٤ ص
(٢٣٥)
٥٠٥ ص
(٢٣٦)
٥٠٥ ص
(٢٣٧)
٥٠٥ ص
(٢٣٨)
٥٠٥ ص
(٢٣٩)
٥٠٦ ص
(٢٤٠)
٥٠٦ ص
(٢٤١)
٥٠٦ ص
(٢٤٢)
٥٠٧ ص
(٢٤٣)
٥٠٧ ص
(٢٤٤)
٥٠٩ ص
(٢٤٥)
٥٠٩ ص
(٢٤٦)
٥١٠ ص
(٢٤٧)
٥١١ ص
 
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص
٤٣٥ ص
٤٣٦ ص
٤٣٧ ص
٤٣٨ ص
٤٣٩ ص
٤٤٠ ص
٤٤١ ص
٤٤٢ ص
٤٤٣ ص
٤٤٤ ص
٤٤٥ ص
٤٤٦ ص
٤٤٧ ص
٤٤٨ ص
٤٤٩ ص
٤٥٠ ص
٤٥١ ص
٤٥٢ ص
٤٥٣ ص
٤٥٤ ص
٤٥٥ ص
٤٥٦ ص
٤٥٧ ص
٤٥٨ ص
٤٥٩ ص
٤٦٠ ص
٤٦١ ص
٤٦٢ ص
٤٦٣ ص
٤٦٤ ص
٤٦٥ ص
٤٦٦ ص
٤٦٧ ص
٤٦٨ ص
٤٦٩ ص
٤٧٠ ص
٤٧١ ص
٤٧٢ ص
٤٧٣ ص
٤٧٤ ص
٤٧٥ ص
٤٧٦ ص
٤٧٧ ص
٤٧٨ ص
٤٧٩ ص
٤٨٠ ص
٤٨١ ص
٤٨٢ ص
٤٨٣ ص
٤٨٤ ص
٤٨٥ ص
٤٨٦ ص
٤٨٧ ص
٤٨٨ ص
٤٨٩ ص
٤٩٠ ص
٤٩١ ص
٤٩٢ ص
٤٩٣ ص
٤٩٤ ص
٤٩٥ ص
٤٩٦ ص
٤٩٧ ص
٤٩٨ ص
٤٩٩ ص
٥٠٠ ص
٥٠١ ص
٥٠٢ ص
٥٠٣ ص
٥٠٤ ص
٥٠٥ ص
٥٠٦ ص
٥٠٧ ص
٥٠٨ ص
٥٠٩ ص
٥١٠ ص
٥١١ ص
٥١٢ ص
٥١٣ ص
٥١٤ ص
٥١٥ ص
٥١٦ ص

التبيان في تفسير غريب القرآن - ابن الهائم - الصفحة ١٥

وذكر أنه لم يكمله، الأنس الجليل ٢/ ١١١، كشف الظنون ١١٢٥، هدية العارفين [١]/ ١٢٠) .
٩- العقد النضيد في تحقيق كلمة التوحيد (الضوء ٢/ ١٥٨، الطبقات [١]/ ٨٣، البدر [١]/ ١١٨ وذكر الثلاثة أنه كتب منه ٣٠ كراسة، إيضاح ٢/ ١١١، الهدية [١]/ ١٢٠) .
هذا وقد وردت أسماء بعض هذه الكتب غير متطابقة في المراجع التي ذكرتها وهي اختلافات طفيفة وسبق أن أشرت إلى بعضها.
ومن عرضنا هذا لمؤلفاته- أو جلها بعبارة أدق- نرى عالما متعدد الجوانب، له مشاركة في كثير من العلوم العربية والإسلامية، فهو فقيه ونحوي ورياضي. كان علّامة في الرياضيات ومبرزا فيها. ونلحظه مع بعض مصنفاته يؤلفها ثم يختصرها وقد يشرحها، بل وقد يشرح المصنّف أكثر من مرة، يسهب في إحداها ويوجز في أخرى. ومرد ذلك اشتغاله بالتدريس، فكان يوجز أو يطنب وفق نوعية التلاميذ ومستواهم العلمي.
ومجمل القول إن ابن الهائم نذر حياته لخدمة دينه، تارة بالموعظة الحسنة يأمر بالمعروف وينهى عن المنكر، وتارة بالتدريس وتكوين جيل جديد من العلماء يواصلون السير في خدمة دينهم ويتابعون نهج أسلافهم في إعلاء شأنه، وكذلك بتصنيف المؤلفات العديدة، وهي تندرج تحت علوم أربعة: الفقه والتفسير والنحو والرياضيات بالمعنى المتعارف عليه اليوم. وقد كان في الرياضيات بمكان عال، ذا قدم راسخة وباع طويل في وقت ندر فيه من كانوا يولونه أدنى اهتمام. وهذا يذكرني بالشيخ حسن الجبرتي والد المؤرخ الشهير عبد الرحمن الجبرتي الذي عاش بعد ابن الهائم بنحو قرنين ونصف، فقد ذكر الجبرتي أن أحمد باشا الوالي التركي المعروف بكور وزير (غرة المحرم ١١٦٢ هـ- ١٠ من شوال سنة ١١٦٣ هـ) كان من أرباب الفضائل وله رغبة في العلوم الرياضية لمّا وصل مصر وقابله أكابر العلماء في ذلك الوقت وعلى رأسهم شيخ الأزهر الشيخ عبد الله الشبراوي ناقشهم وباحثهم. وعند ما تطرق إلى الرياضيات أحجموا جميعا وقالوا: لا نعرف هذه العلوم، ولم يجد شيخ الأزهر غير الشيخ حسن الجبرتي يعرف هذه العلوم فقدمه للباشا فأعجب به ولازمه مدة من الزمن [١] يقول الجبرتي المؤرخ: «وكان المرحوم الشيخ عبد الله الشبراوي


[١] عجائب الآثار ١/ ١٩٣، ١٩٤.