كليات اشعار و آثار فارسى شيخ بهايى - شيخ بهائى - الصفحة ٦ - مقدمه

ساير اشعار شيخ بهائى همان‌طور كه اجمالا اشارتى رفت اهميت چندانى (آن‌طور كه در صف شعر بلند فارسى قرار گيرد) ندارد و حدش همان شعر متوسط معمولى است تنها چيزى كه از شيخ بهائى در عين زيبائى و لطافت شور و حالى دارد همان تضمين معروف اوست كه غزل (خيالى) را[١] تخميس كرده است و قبل از اينكه در مجموعه آثار او چاپ شود در سفاين و تذكره‌ها مكرر در مكرر چاپ شده و بيشتر اهل ذوق آن را از بر دارند.

بعضى از رباعيات شيخ بهائى هم مانند مخمسش نيمه شهرتى پيدا كرده ولى از نظر قياس با رباعيات خيام و ابو سعيد و ساير اساتيد چندان قابل ملاحظه نيست.

بطور كلى چيزى كه در آثار شعرى شيخ بهائى قابل توجه است همان مثنويات عرفانى و حكمت‌آميز اوست.

در كتاب موش و گربه‌[٢] كه قسمت نثر اين كتاب را تشكيل مى‌دهد محتوى اشارات و كنايات چندى است مربوط باهل محراب و منبر و طعن و طنزهائى به صوفى و حكيم و فقيه و مصنف خواسته است در لباس مناظره موش و گربه بهمان روش عبيد از اين طبقات انتقاد كند و بيشتر حملات خود را متوجه صوفيان ظاهرنما كرده است. و اين كتاب هم مثل ساير آثار منظوم غير مثنوى شيخ بهائى استحكام چندانى ندارد و با دو كتاب كشكول فارسى و عربى و (مخلات) عربى او اصلا قابل قياس نيست از باب نمونه و اثبات مدعا چند جمله آن را ذيلا نقل مى‌كنيم:

در آنجا كه مى‌خواهد صوفيان ظاهر فريب را تخطئه كند از زبان گربه مى‌گويد:

[١] اين غزل اشتباها بنام هلالى جغتائى در ديوانش چاپ شده است.

[٢] بعضى‌ها معتقدند كه اين موش و گربه مجعول و منسوب بشيخ بهائى است غير از اين كتاب كسان ديگرى هم كتابهائى درباره موش و گربه و مناظرات آنها در لباس انتقاد هم نظم و هم نثر درست كرده‌اند از جمله( كيوان) نامى در زمان محمد شاه( موش و گربه) بسيار جالبى با چاشنى عارفانه ساخته كه از حيث مطلب و طرز فكر بسيار خواندنيست و از قرار اصل نسخه آن يا در كتابخانه ملك يا در كتابخانه شخصى جناب آقاى احمد سهيلى خوانسارى است. ديگرى اسماعيل چرك شاعر هجاگوى معروف است كه موش و گربه عبيد را تخميس كرده است.