كليات اشعار و آثار فارسى شيخ بهايى - شيخ بهائى - الصفحة ٤ - مقدمه

كس رفته شكست خورده و سطحش از حد شعر متعارف بالاتر نرفته است مى‌گويند فصحاى عرب معتقدند كه شيخ بهائى فارسى خوب شعر مى‌گويد و شعراى فارسى زبان عكس اين عقيده را دارند و از اين دو عقيده پيداست كه شعر فارسى و عربى او هر دو متوسط و در يك سطح قرار دارند و متابعت شيخ بهائى از گذشتگان مانع از اين بوده كه روش مشخصى براى خود اتخاذ كند و تقليد شخصيت ادبى او را در جنب درياى مواج و بى‌كرانه ادبيات فارسى كه لبالب از لئالى گران سنگ و درر شهسوار است محو و نابود ساخته است روش تقليدى شيخ حتى در آثار عربى او هم نمايان است و تعجب است با اينكه خود عرب بوده بطريقه عربى اساتيد فارسى زبان شعر عربى ساخته است:

در مثنوى‌[١] نان و حلوا بيشتر توجه شيخ بهائى باعراض از دنيا و زخارف دنيوى- ذم اهل ريا- شكر نعمت در بلايا- قطع علايق و صرف عمر بتأسف و ندامت بوده و مفاهيم خود را با تمثيلاتى كه بيشتر جنبه هزل و طبيب دارد آميخته است و بقدرى خوب از عهده برآمده كه خيلى از داستانها و تك‌بيت‌هاى آنها جزو ضرب‌المثلها گرديده است:

[١] برادر صاحب روضات الجنات كه نان و حلوا را كتابت كرده و اصل نسخه آن پيش آقاى امينى نصيرى است پس از پايان مثنوى نان و حلوا تاريخ تحرير و كتابت را در سال ١٢٤٥ قمرى هجرى تعيين كرده و اين‌طور نوشته است:

حرره الفقير الى ربه الغنى محمد بن سيد زين العابدين المولوى الخوانسارى غفر الله له سيئاته و جعل ذلك مكتوبا فى حسناته آمين يا رب العالمين و صل اللّه على محمد و آله و سلم شنبه ١٢٥٣

در تطبيق مثنوى نان و حلوا با اين نسخه جمع اشعار عربى و فارسى آن ٣٦٠ بيت بود كه تعداد معدودى از ابيات آن در نسخه‌هاى ديگر مطلقا نبود و تعدادى هم كسر داشت مجموعا كسرى‌ها و اضافات از ٥ بيت تجاوز نمى‌كرد.