كه يكبار ديگر[١] نظر تفصيلى خود را در اين مورد به محضر علماى اعلام و محصلين عزيز تقديم دارد كه شايد مورد قبول آنان قرار گرفته و سپس با تكميل آن توسط ساير دانشمندان عاليقدر، شكل علمى را به خود بگيرد والله ولى التوفيق.

(١) وضع فعلى حوزه هاى علمى ما

حوزه هاى مركزى علمى شيعه اماميه (نجف، قم و مشهد) هزاران عالم و محصل دينى را در خود جاى داده اند كه شغول تدريس و تعليم و تعلم و استفاده مى باشند. حوزه هاى علمى نجف اشرف بيشتر از هزار سال قدمت دارد كه كه مى شود موس آن را دانشمند عالى مقام و كم نظير شيخ الطائفه محمد بن الحسن الطوسى اعلى الله مقامه دانست كه در سال ٤٤٨ يا ٤٤٩ ه- ق‌

مجبور شد از بغداد به نجف اشرف برود و فعاليت هاى علمى خود را در آنجا ادامه دهد و اين حوزه همچون چشمه خروشان تا امروز تشنگان علم و تقوى‌

[١] - چند سال قبل در يكى از مؤلفات خود- كه بعدا چاپ شد- اين موضوع را در يك فصل آن نوشته بودم و وظيفه خود را در اين مورد پايان يافته مى دانستم ولى در سفر اخير خود به يك كشور عربى، يكى از طلاب پاكستانى از حوزه هاى علمى آنجا به ديدنم آمد و مشكلات حوزه و سرنوشت طلاب مبتدى آسياى ميانه و غير هم را بيان داشت كه پس از آن جلسه تصميم گرفتم موضوع( نظام درسى و ادارى حوزه هاى علمى) را در رساله جداگانه نوشته و به دسترس مسئولان محترم حوزه ها قرار دهم- ولا حول و لا قوة الا بالله العظيم.