و در پايان فارغ التحصيلان و به تعبير صحيح تارك التحصيلان حوزه با اختلاف مراتب علمى خود به مجتهد مرجع در گرفتن وكالت از او در امور حسبيه و وجوهات از مومنين شهر يا قريه خود او احيانا براى تثبيت مقام علمى خود احتياج پيدا مى كردند. و همين! و بدين ترتيب مى شود كه ادعا كرد حوزه هاى علمى فاقد نظام ادارى بوده اندد و تنها دادن مساعدتها يا شهريه (حقوق ماهانه) به طلاب به اضافه سفر خرج و دادن وكالت ديگر حساب و كتابى وجود نداشته و به جاى مقررات وضعى و ادارى بر معنويت و روحانيت تكيه مى شده كه تا حدود زيادى در نظم حوزه ها موثر بوده است.

ولى جاى هيچ شكى نيست كه حوزه هاى علمى محتاج به يك اداره قوى و وسيع و دقيقى است كه روى ضوابط درستى به ميان مى آيد.

لذا پس از پيروزى انقلاب اسلامى درايران كه تصويبات جامعه مدرسين و مديريت حوزه علمى و غير هما ضامن اجرايى پيدا كرد ومديريت حوزه علمى قم تشكيلات ادارى پيدا كرد و شايد حوزه هاى علمى مشهد و اصفهان و شهرهاى ديگر نيز داراى تشكيلات ادارى بهترى شده باشند كه مفيد است و خداوند به همه مخلصين و دلسوزان دست اندركار جزاى خير مرحمت فرمايد و آنچه كه درباره سيستم ادارى به نظر ناقص نگارنده مى رسد در اينجا به خوانندگان فاضل و دانشمند ارائه مى دارد.

١- مديريت مركزى حوزه علمى‌