علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٨٨ - پژوهشی در بارۀ خطبههای جمعه و عیدین امام علی
٢ ـ ٣. اسناد خطبهها
یکی از موضوعات مهم خطبههای امام علی، بحث اسناد خطبههاست. برای خطبههای آن حضرت، اسناد مختلفی ذکر شده است، که بعضی از آنها علاوه بر ناقص بودن، دارای طرق مختلفی نیز میباشند. به طور خلاصه، مجموع اسناد خطبههای آن حضرت با ذکر منابع بدین قرار است:
خطبه اول:
اَلْحَمْدُ للَّهِ الأَوَّلِ فَلا شَیءَ قَبْلَهُ، وَ الآخِرِ فَلا شَیءَ بَعْدَه، وَ الظَّاهِرِ فَلا شَیءَ فَوْقَهُ، وَ الْبَاطِنِ فَلا شَیءَ دُونَهُ ... .[١]
شیخ طوسی سند این خطبه را، این چنین ذکر کردهاند:
عن أبی علی الحسن بن محمد الطوسی عن أبیه عن محمد بن محمد عن أبی القاسم جعفر بن محمد بن قولویه القمی عن أبیه عن سعد بن عبدالله عن احمد بن محمد بن عیسی عن الحسن بن المحبوب عن عبدالله بن سنان عن معروف بن خربوذ عن محمد الباقر عن علی.[٢]
خطبه دوم:
الْحَمْدُ لِلّهِ النَّاشِرِ فِی الْخَلْقِ فَضْلَهُ، وَالْبَاسِطِ فِیهمْ بِالْجُودِ یدَهُ. نَحْمَدُهُ فِی جَمِیعِ أُمُورِهِ، وَنَسْتَعِینُهُ عَلَی رِعَایةِ ... .[٣]
سید رضی در نهج البلاغة تمام این خطبه را به عنوان خطبه کامل ذکر نمودهاند. ابنابیالحدید در شرحنهجالبلاغة توضیحات بیشتری در باره سند این خطبه دادهاند که نشان از آن دارد که به اسناد و منابع دیگری غیر از نهجالبلاغة دست یافته است.[٤] و نهایت این که، شیخ مفید هم سند این خطبه را بدین نحو بیان فرمودهاند:
أخبرنی أبو الطیب الحسین بن محمد النحوی التمار قال حدثنا محمد بن الحسن قال حدثنا أبو نعیم قال حدثنا صالح بن عبد الله قال حدثنا هشام عن أبی مخنف عن الأعمش عن أبی إسحاق السبیعی عن الأصبغ بن نباته (رحمه الله) قال قال إن أمیر المؤمنین خطب ذات یوم فحمد الله و أثنی علیه و صلی علی النبی ثم قال... .[٥]
[١]. تمام نهج البلاغة، ج ٤، خطبه ٢٠.
[٢]. الأمالی، ص ٩٩ ؛ برای مطالعه بیشتر ر.ک : تمام نهج البلاغة، ج ٤.
[٣]. نهج البلاغة، خطبه ١٠٠.
[٤]. با توجه به این که اغلب دوران خلافت امام علی در شهر کوفه سپری گردیده است و لذا به طور طبیعی اکثر خطبههای جمعه و غیر جمعه، هم چنین کلمات قصار آن حضرت، در همین شهر صادر گردیده است. و با توجه به این مساله میتوان چنین نتیجه گرفت که، علاوه بر خطبههای که به طور مشخص در شهر مدینه و یا بصره ایراد گردیدهاند، مابقی خطبه به ظن قوی در شهر کوفه صادر شدهاند.
[٥]. الأمالی (مفید) ، ج١، ص١٤٨.